Eén procent van stadje Matay is ter dood veroordeeld

Provinciestad in shock nadat 529 inwoners ter dood werden veroordeeld. „De rechter heeft een godcomplex.”

Een familielid van een ter dood veroordeelde buiten de rechtbank in Minya, maandag na het vonnis.

De amateurbeelden die op YouTube circuleren van het stadje Matay op 14 augustus 2013 tonen pure chaos. In Kairo hebben leger en politie die ochtend met grof geweld twee protestkampen ontruimd van aanhangers van de afgezette president Morsi. Daarbij vallen honderden doden.

Hier in Opper-Egypte, waar de aanhang van de Moslimbroederschap het grootst is, breken al snel rellen uit. Aanhangers van Morsi reageren hun woede af op koptische kerken – ruim veertig branden af – en op de plaatselijke politie.

In het stoffige, armoedige stadje Matay betaalt adjunct-commissaris Mostafa el-Attar de ultieme prijs. Zijn poging de meute tot bedaren te brengen is vergeefs: hij wordt halfdood geslagen. Goede zielen brengen hem naar het ziekenhuis, maar daar dringen relschoppers zijn kamer binnen. Even later sleuren ze zijn lijk door de straten.

Afgelopen maandag veroordeelde rechter Saeed Youssef in de provinciehoofdstad Minya 529 vermeende aanhangers van de Moslimbroederschap tot de doodstraf wegens hun rol bij de dood van El-Attar. De rechtszaak duurde slechts 45 minuten. Matay telt zo’n 50.000 inwoners: dat wil zeggen dat één procent van de bevolking hier deze week ter dood veroordeeld is. Eén bewoner zette deze week op Facebook: „Wil een ieder in Matay die niét ter dood is veroordeeld, dit liken zodat wij weten met hoeveel we nog zijn?”

„Iedereen in Matay kent wel iemand die op de lijst staat”, zegt Maha Sayed (32) in haar appartement op een hoog aan een onverharde straat. Matay is in shock, zegt Sayed. „De mensen zijn zo angstig dat er nauwelijks nog sociale interactie is. Iedereen is bang om iets verkeerds te zeggen en op zijn beurt op de beklaagdenlijst te belanden. Maar thuis wordt er geroepen en getierd. Mensen krijgen paniekaanvallen.”

Sayeds man, de 35-jarige Ahmed Eid, is één van de 529 ter dood veroordeelden. Hij is advocaat en wist 180 van de beklaagden op borgtocht vrij te krijgen totdat hij op 25 januari zelf gearresteerd werd.

„De politie is hier 22 januari binnengevallen”, zegt Sayed. „Ahmed was op zakenreis. Toen hij zich bij zijn terugkeer ging melden bij de politie hebben ze hem gearresteerd. Ik heb nooit een aanklacht gezien. Ze zeggen dat hij gezocht werd. Maar hoe kan hij dan al die andere mensen vrij gekregen hebben?”

Sindsdien schrijft Sayed brieven naar ministers en loopt ze de deur plat van de rechtbank in Minya. Met documenten probeert ze Eids onschuld te bewijzen. „Wacht tot het proces, zeiden ze. Dan wordt alles opgeklaard. Maar er is helemaal geen proces geweest!”

De advocaten in Minya kenden rechter Saeed Youssef niet. Zijn normale standplaats is Beni Suef in de Nijldelta. Maar in januari besliste de regering om negen speciale rechtbanken op te richten voor het berechten van terreurverdachten.

Dat was nodig omdat sinds de afzetting van president Morsi op 3 juli vorig jaar zo’n 16.000 – volgens sommige bronnen zelfs meer dan 21.000 – mensen zijn gearresteerd, voornamelijk aanhangers van Morsi. Elke rechtbank is bevoegd vonnis te wijzen voor drie provincies. Saeed Youssef kreeg de leiding over de provincies Beni Suef, Fayoum en Minya.

„Youssef heeft een godcomplex”, zegt Ahmed Shabib, een van de advocaten in het proces. „Dit is persoonlijk voor hem.” Van de rechter is bekend dat hij begin vorig jaar de politiechef van Beni Suef en tien agenten vrijsprak. Ze hadden negentien betogers doodgeschoten tijdens de opstand tegen Mubarak in 2011. Ook wordt verteld dat zijn zoon, een politieman, om het leven kwam in de chaotische periode die volgde op de val van Mubarak.

Toen het proces zaterdag begon, ging het meteen fout, zegt Shabib. Hij woont zelf in Matay en verdedigt 28 beklaagden, onder wie zijn eigen broer en twee neven. „Een advocaat argumenteerde dat rechtbanken als deze in strijd zijn met de grondwet. De rechter ontplofte: hoe durfde hij zijn gezag in twijfel te trekken? Hij gaf de ordediensten het bevel om hun wapens op de advocaten te richten.”

Toen de advocaten daarop de verwijdering van de rechter vroegen, was het hek van de dam. „Hij heeft driemaal geroepen: ‘Ik zweer bij god: maandag geef ik iedereen de doodstraf!’” Bij het voorlezen van het vonnis werd de advocaten de toegang geweigerd. Ook de beklaagden waren niet aanwezig in de rechtszaal. Zo werd een van de grootste ter-dood-veroordelingen in de recente geschiedenis in 45 minuten beklonken.

Het extreme vonnis en de bizarre manier waarop het tot stand kwam, hebben wereldwijd gezorgd voor grote verontwaardiging en bezorgdheid over de rechtstaat in het tijdperk ná Morsi. Het vermoeden bestaat dat het regime, gesterkt door de populariteit van legerleider Sisi korte metten wil maken met de Moslimbroederschap. Sisi maakte gisteren zijn kandidatuur voor presidentschap bekend.

Egypte wijst erop dat dit nog geen vonnis is, slechts een beslissing. De Grootmufti moet nog een – niet bindend – advies geven. En er zijn beroepsmogelijkheden.

Maar 28 april, de dag waarop de rechter zijn vonnis in het eerste proces moet bevestigen, is ook de tweede zittingsdag in een tweede proces. Verwacht wordt dat er opnieuw massale veroordelingen volgen. Dat de openbaar aanklager twee nieuwe processen met meer dan 900 beklaagden op Youssefs rol heeft gezet, doet vermoeden dat men in hogere kringen geen probleem heeft met zijn aanpak.

Ook een groot deel van de bevolking staat achter de strenge aanpak van de Morsi-aanhangers. Televisiepresentator Ahmed Moussa zei over het vonnis: „Dat het er tienduizend of twintigduizend mogen zijn in plaats van vijfhonderd. Verbrand hen, verbrand hun lichamen en hun kleren.”

„Het is pijnlijk om te zien hoe sommige vrienden dit vonnis toejuichen. Je verliest er de hoop door”, zegt Tamer Fouad, een arts die zijn tijd verdeelt tussen Egypte en de Verenigde Staten. Hij weet dat veel Egyptenaren de aanpak van rechter Youssef toejuichen. Fouda is hoofd van de orde van advocaten in Minya. Zijn geloofsbrieven zijn onberispelijk: hij versloeg vorig jaar de kandidaat van de Moslimbroederschap in de ordeverkiezingen. Nu heeft rechter Youssef hem aangeklaagd wegens smaad aan de rechtbank, vanwege zijn kritiek op het vonnis van maandag.

„Ik ben tegen de Moslimbroederschap. Ik geloof stellig dat Morsi’s afzetting een revolutie was, geen coup”, zegt Fouda. „Ik ben ook voorstander van de strenge aanpak. Het kan mij eerlijk gezegd niets schelen als alle 529 beklaagden de doodstraf krijgen. Maar dan wel na afloop van een eerlijk proces. Wat hier is gebeurd, is een klap in het gezicht van het Egyptische rechtsysteem.”

Fouda vermoedt dat de rechter ervan overtuigd is de staat een plezier te doen met zijn optreden. „Maar in feite heeft hij de Moslimbroederschap een geweldig cadeau gedaan. Nu kunnen zij zich opnieuw wentelen in hun slachtofferrol.”

Fouda heeft er vertrouwen in dat het vonnis in hoger beroep ongedaan wordt gemaakt. Anders vreest hij voor het ergste. „Dit is een tikkende tijdbom. Als dit vonnis wordt bevestigd, vrees ik voor een explosie van geweld.”

    • Gert Van Langendonck