Niet alleen kroniekschrijver van misdaden Rode Khmer

Regisseur ‘The Missing Picture’ keert terug naar kampen van Pol Pot

Eigenlijk zijn al zijn films autobiografisch, vertelde de Cambodjaanse regisseur Rithy Panh (1964) toen hij in november van vorig jaar te gast was op het International Documentary Filmfestival Amsterdam. „Mijn hele leven ben ik al bezig de daden van de Rode Khmer te onderzoeken en te documenteren. De moorden en de gruwelen – dat zijn de onderwerpen van mijn bekendste films S21: The Khmer Rouge Killing Machine (2003) en Duch, Master of the Forges of Hell (2011). Maar ik hou me niet alleen daarmee bezig. Ik ben niet alleen maar de kroniekschrijver van de Rode Khmer. Ik heb ook films gemaakt over het moderne Cambodja, over de historische context en de gevolgen die het land nu nog ondervindt van de geschiedenis. Maar je kunt wel zeggen dat het mijn onderwerp is.”

Maar nier eerder maakte hij een film die zo persoonlijk is als The Missing Picture. Al koos Panh deze keer wel een opmerkelijke vorm. Hij maakte er een hybride documentair essay van, met een animatie van tientallen kleipoppetjes.

The Missing Picture werd vorig jaar bij zijn wereldpremière bekroond met de Prix Un Certain Régard van het filmfestival van Cannes, waarop een Oscarnominatie volgde voor Beste Buitenlandse Film. „Pas nu ik over de helft van mijn leven ben, en de spoken uit mijn verleden me komen storen en me vragen waarom ik leef, en zij niet, heb ik de moed kunnen opbrengen om deze film te maken.”

Omdat er van de Rode Khmer-tijd op wat propagandamateriaal na heel weinig beeldmateriaal bestaat, en de soldaten van Pol Pot alle persoonlijke bezittingen van een hele generatie hebben vernietigd, koos Panh voor animatie met kleipoppetjes om zijn verleden en zijn herinneringen tot leven te brengen. „Het zijn niet zomaar kleipoppetjes”, licht hij toe. „Klei, verf en water zijn kinderspeelgoed, dat paste goed bij het feit dat het om mijn jeugdherinneringen gaat. Voor mij zijn het geen levenloze objecten, voor mij hebben ze een ziel. Ze communiceren met me, en met de toeschouwer.”

Panh was nog maar een jongen toen hij met zijn familie midden jaren zeventig naar de heropvoedingskampen van Pol Pot werd gestuurd. Hij verloor er al zijn familieleden, tot hij er in 1979 in slaagde in een vluchtelingenkamp in Thailand terecht te komen, waarna hij verder naar Frankrijk reisde. „Eigenlijk is elke film een zoektocht naar een ‘ontbrekend beeld’. Je wilt namelijk iets vertellen op een manier zoals dat nog niet eerder is gedaan, en die specifiek eigen is voor wat je wilt vertellen. Dus je zou kunnen zeggen dat als de film af is, je dat beeld dan ‘gevonden’ hebt. Maar in het geval van The Missing Picture werkt het op meerdere niveaus. De film herschept het ontbrekende beeld van mijn ouders, en mijn broer en zusjes. En geeft een beeld van iets dat eigenlijk onvoorstelbaar is. Ik ontmoette ooit een cameraman die me vertelde dat er ook beelden zouden zijn van de executies, die dus visueel de moorden bewijzen, waardoor we iets tastbaarders zouden hebben dan alleen getuigenissen en archiefstukken. Ik vroeg me af ik het aan zou kunnen om zulke beelden te bekijken. En of ik ze in mijn film zou laten zien, als ik er de beschikking over zou hebben. De film gaat ook over die kwesties. En omdat je daar nooit een definitieve conclusie aan kunt verbinden, is de film zelf ook een ‘ontbrekend’ beeld.”

    • Dana Linssen