Manifesta zal taboes niet schuwen

Kunstenaars Marlene Dumas, Rineke Dijkstra en Erik van Lieshout zijn uitgenodigd voor de Manifesta in St. Petersburg. Ze hebben getwijfeld over hun deelname. „Maar door niet te gaan, laat je ook de Russen in de steek.”

Gorby (1990) van de Russische kunstenaarVladislav Mamyshev-Monroe. Zijn werk zal te zien zijn op Manifesta. Foto Art Investment

Ze hebben enorm getwijfeld, maar drie Nederlandse kunstenaars van naam doen mee aan de grote tentoonstelling Manifesta, die vanaf 28 juni plaatsvindt in St. Petersburg. Gisteren zijn de namen van de 55 deelnemende kunstenaars bekendgemaakt. Marlene Dumas, Rineke Dijkstra en Erik van Lieshout hebben de uitnodiging van de curator Kasper König aanvaard om speciaal voor de tiende editie van Manifesta in het Russische staatsmuseum de Hermitage nieuw werk te maken.

De in Amsterdam gevestigde organisatie van Manifesta ligt sinds vorige zomer onder vuur. Toen startten kunstenaars uit Amsterdam en Düsseldorf een petitie, omdat zij vonden dat Manifesta niet mag plaatsvinden in een land dat bij wet uitingen van homoseksualiteit strafbaar stelt. De vereniging van kunstcritici AICA deed in het najaar ook een oproep de locatie te heroverwegen.

Sinds vorige maand verhevigden de protesten door de inlijving van de Krim door Rusland. Diverse kunstenaars riepen op tot een boycot. Het Russische kunstenaarscollectief Chto Delat trok zijn deelname met een open brief in, omdat het vreest dat Manifesta niet is opgewassen „tegen de reactionaire krachten in Rusland”. Bij alle tegenstanders is de angst voor censuur en zelfcensuur groot.

Marlene Dumas zegt te hebben geworsteld met de vraag of ze deel moest nemen. „Uiteindelijk heb ik besloten om mee te doen met een specifiek werk: een serie portretten van homoseksuele mannen.” Ze werkt op dit moment aan 18 tekeningen op papier, met handgeschreven teksten van haarzelf. Het zijn tekeningen van Russische homoseksuelen als Rudolf Noerejev, Pjotr Tsjaikovski en een populaire Russische nieuwslezer die na zijn coming-out van televisie verdween. Andere zijn van prominente homoseksuelen als schrijver Tennessee Williams en de Britse wiskundige Alan Turing. „Indien mijn werk in een later stadium geweigerd wordt, kan ik alsnog terugtreden”, zegt Dumas.

Ook Rineke Dijkstra heeft getwijfeld, totdat ze Sint-Petersburg bezocht had. „Als je daar bent, merk je dat er maar heel weinig voedingsbodem is voor hedendaagse kunst. Ik sprak er met jonge Russen voor wie Manifesta een heel belangrijke gebeurtenis is. Zoals de medewerkers in de organisatie en andere Russen die haast nooit de kans hebben met hedendaagse kunst in aanraking te komen. Door niet mee te doen, laat je ook hen in de steek.” Wel zegt Dijkstra dat ze bij censuur alsnog zal overwegen zich terug te trekken.

Erik van Lieshout is op dit moment al aan het werk in Sint-Petersburg. „Het boycotten was voor mij een groot issue”, zegt hij. „Totdat ik deze week aan een Russische vriend vroeg wat hij ervan dacht als ik zou ophouden en weggaan. Hij zei dat hij het niet zou begrijpen. Dat was zo overtuigend.” Van Lieshout maakt een film en een installatie, maar weet nog niet precies of het politiek wordt. „Ik zit er middenin.”

Uit de programmering blijkt dat de organisatie taboes niet zal schuwen. Zo is werk te zien van de vorig jaar overleden Rus Mamyshev-Monroe, die in Sint-Petersburg bekendstaat om zijn performances als travestiet. De Russische Elena Kovylina zal haar video Equality tonen, een satire op de democratie in Rusland.

„Het belangrijkste doel van Manifesta”, aldus de Duitse curator Kasper König, „is om hedendaagse kunst, met al haar complexiteit en kritiek, te introduceren in de Hermitage. De expositie zal ingaan op de veranderingen in kunst en maatschappij sinds de val van de Berlijnse Muur.” Manifesten aflassen ziet hij als een zwaktebod. „We zijn er niet om ons te laten beïnvloeden door vooroordelen tegen minderheden of door nationalistische propaganda, maar om die af te wijzen.”

Manifesta, dat iedere twee jaar in een andere Europese stad plaatsvindt, heeft in het verleden vaker locaties opgezocht met een beladen geschiedenis, zoals Baskenland. In 2006 werd de manifestatie op Cyprus, met activiteiten aan zowel de Griekse als Turkse kant, drie maanden voor aanvang afgelast. „We kiezen ervoor om te opereren in omstreden gebieden”, aldus Manifesta-directeur Hedwig Fijen, „omdat we erin geloven dat kunst een ander perspectief kan bieden en een reflectie op onze samenleving.” Fijen benadrukt dat Manifesta pal staat voor artistieke onafhankelijkheid. „In een tijd waarin alles door een geopolitieke lens gezien wordt, is kunst er om voor de nuance te zorgen. Er zijn andere wegen vooruit dan een boycot.”

    • Daan van Lent
    • Sandra Smallenburg