Een burger in de goede richting duwen. Mag dat?

Vandaag verschijnt een rapport over ‘nudging’: hoe de overheid het gedrag van burgers kan veranderen.

De Britse belastingdienst stuurt wanbetalers niet alleen een standaard herinneringsbrief. De fiscus voegt ook een tabel toe. In die tabel kunnen mensen precies zien hoeveel andere bewoners in de wijk wél al belastingaangifte hebben gedaan. Dat werkt. Het aantal aangiften steeg met 15 procent.

Dit fenomeen heet ‘nudgen’; burgers in de ‘goede’ richting duwen. Door in te spelen op onbewuste denkprocessen. De Britse belastingbrief werkt omdat mensen niet willen onderdoen voor de buren. Het speelt bovendien in op hun moraal; iedereen betaalt belasting, dus jij ook. De Britse en Amerikaanse overheid maken veel gebruik van nudgen.

Zou de Nederlandse overheid dit ook meer moeten doen? De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) laat het minister Edith Schippers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport, VVD) vanmiddag weten in het advies De verleiding weerstaan – Grenzen aan beïnvloeding van gedrag door de overheid. Voorzitter Sadik Harchaoui vertelt alvast over de aanbevelingen.

In Nederland wordt er al flink genudged, toch?

„Klopt. Denk aan supermarkten die de meest winstgevende producten op ooghoogte aanbieden. Denk aan zorgverzekeraars die minder premie rekenen als je sport. Of restaurants die een vlieg in het urinoir tekenen om mannen ertoe te brengen in de pot te plassen. Maar ook burgers nudgen. Via een app kunnen jouw vrienden bijvoorbeeld zien of je vandaag wel of niet bent gaan sporten. Jezelf nudgen kan overigens ook, dat heet kludgen. Dan leg je uit zelfbescherming je creditcard in de vriezer.”

Maar een nudgende overheid, daar bent u niet zo enthousiast over.

„We schieten het niet af. Maar nudgen door de overheid kan niet zomaar. De vrijheid van burgers mag namelijk niet in gevaar komen. De staat kan ons dus niet allerlei waarden opleggen. Zoals het verplicht stellen van orgaandonatie bijvoorbeeld. Dat moet een keus blijven van de burger. Mensen hebben in dit geval het recht om hun leven op een bepaalde manier in te vullen en de overheid mag geen inbreuk maken op de persoonlijke levenssfeer.

„Daarnaast is het heel belangrijk dat de overheid niet stiekem gaat nudgen. Want dan denken mensen dat ze een vrije keus hebben maar ondertussen worden ze gemanipuleerd.”

Waarom werken oude strategieën om mensen te beïnvloeden niet meer?

„De traditionele methodes, zoals verbieden, accijnzen heffen en voorlichting geven, zijn ontoereikend. Want deze maatregelen houden te weinig rekening met de onbewuste denkprocessen van mensen. Bovendien zorgen ze er niet voor dat burgers zelf beslissingen kunnen nemen. En dat willen we immers in de participatiemaatschappij, waar we naartoe gaan.”

Wanneer is nudgen wat u betreft wél geoorloofd?

„Zolang de overheid dus niets van bovenaf oplegt. Een nudgende overheid kan alleen als zij mensen weerbaarder wil maken tegen verleidingen. Zodat mensen de waarden waar ze achter staan ook écht na kunnen streven. Denk aan een slimme energiemeter voor burgers die zuiniger willen leven en minder energie willen verspillen. Die kunnen op de meter zien of er in huis nog ergens licht brandt. En de verwarming nog aanstaat.”

De overheid moet bij nudgen aan verschillende voorwaarden voldoen, staat in het advies.

„De staat moet open zijn over de nudging campagnes: hoe ze werken en waar ze voor dienen. Burgers moeten mee kunnen praten, zodat elke zweem van manipulatie weggenomen kan worden. Bovendien moeten mensen precies weten waar informatie vandaan komt. En ze moeten kritiek kunnen uiten als ze vinden dat een nudge niet werkt. Bijvoorbeeld via de Ombudsman of de Reclame Code Commissie. Daarnaast is het voor beleidmakers goed om te weten dat nudges verschillend kunnen uitpakken voor verschillende doelgroepen.”

En jullie zeggen dus: wees voorzichtig met controversiële onderwerpen.

„Ja, onderwerpen waar in de samenleving nog veel discussie over is. Zoals ritueel slachten, vaccineren, euthanasie en orgaandonatie. Dat zijn onderwerpen die raken aan de persoonlijke levensfeer en fundamentele vrijheden die in de Grondwet worden beschermd.”

    • Juliette Vasterman