De vraag naar operaties is gewoon te groot

Vandaag praat de Tweede Kamer over geslachtsoperaties // Het VUmc in Amsterdam neemt geen patiënten meer aan // De operaties werden te duur: wie gaat dat betalen?

Transgenders kunnen even niet meer van geslacht veranderen. Ze mogen zelfs niet meer op de wachtlijst. Want die is al zo lang.

Het VUmc in Amsterdam, dat als enige ziekenhuis van Nederland een volledige behandeling voor transgenders aanbiedt, heeft sinds kort een patiëntenstop. Er komen te veel transgenders naar het ziekenhuis. Vorig jaar meldden zich vierhonderd volwassenen en tweehonderd kinderen. Dit jaar zouden het er duizend worden, schat het ziekenhuis. De kosten van al die behandelingen zijn niet meer te betalen.

Vandaag spreekt de Tweede Kamer over dit probleem. De patiëntenstop bij het VUmc duurt nu al drie maanden. Het Transgender Netwerk Nederland maakt zich er „grote zorgen” om. „Er is een zorgplicht in Nederland. Mensen die transgenderzorg nodig hebben, krijgen die nu niet”, zegt directeur Elleke Alink. Volgens haar staat bij nieuwe transgenders het „water tot aan de lippen” en worden ze „depressief”, omdat ze nergens terechtkunnen voor hun geslachtsbehandeling.

Ook het COC is verontrust. De organisatie die opkomt voor homo’s, lesbiennes, biseksuelen en transgenders stuurde een brief naar de Kamer waarin ze oproept een einde te maken aan de patiëntenstop. En wel onmiddellijk. Anders is het te laat voor een grote groep jongeren, zegt de organisatie. Het COC zegt dat jonge transgenders zo snel mogelijk puberteitsremmers nodig hebben. Dan is borstgroei of baardgroei nog te stoppen. Krijgen ze nu geen hulp, dan zet de puberteit door en zijn er operaties nodig.

Je zou bijna vergeten dat het tot een aantal jaar geleden helemaal niet normaal was om te veranderen van geslacht. Transgenders stonden bekend als mensen die een psycholoog nodig hadden in plaats van een chirurg. Ze zouden geestelijk in de war zijn en hun gezonde lichaam verminken. Operaties waren uitzonderingen.

Arie Boomsma doorbrak het taboe

Tegenwoordig mag het, transgender zijn. Transgenders zijn all over the place. Meer dan een half miljoen mensen keken naar het KRO- programma Hij is een zij, waarin Arie Boomsma zes jonge mensen volgde die in het verkeerde lichaam zijn geboren. Ook is er een aantal rolmodellen opgestaan, zoals topmodel Valentijn de Hingh die op jonge leeftijd van jongetje in meisje veranderde. Ze komt langs in reclames van warenhuis Barneys New York – dat voor zijn nieuwste campagne alléén nog maar gebruikmaakt van transgendermodellen. Op Facebook kunnen gebruikers binnenkort zelfs hun eigen geslacht kiezen. Naast de optie ‘man’ of ‘vrouw’ kun je aangeven dat je transseksueel bent.

Niet gek, want het aantal mannen en vrouwen dat het gevoel heeft in een verkeerd lichaam te zitten, groeit. Het VUmc had vorig jaar 2.100 patiënten in behandeling die bezig zijn zich een nieuw geslacht aan te meten – meer dan ooit. Ook het Universitair Medisch Centrum Groningen, dat tientallen transgenders behandelt, maar geen penissen kan fabriceren zoals het VUmc, merkt dat het aantal aanmeldingen fors toeneemt. De wachtlijst is opgelopen tot veertien maanden. Eenzelfde trend is merkbaar in omringende landen als België en het Verenigd Koninkrijk. Volgens een woordvoerder van het UMC Groningen komt het door de „maatschappelijke aandacht” die er is gekomen voor genderissues. „Dat zorgt ervoor dat mensen sneller deze stap nemen”, aldus de woordvoerder.

Ook het Transgender Netwerk Nederland en COC denken dat het aantal genderpatiënten toeneemt, omdat „de taboesfeer rond het onderwerp” aan het verdwijnen is.

Dat ondervond Sophie Schers, deelneemster aan het programma van Arie Boomsma. In 2005 begon ze met medische ingrepen om vrouw te worden. Zeven jaar later zat de laatste ingreep erop, al moet ze de rest van haar leven medicijnen blijven nemen. „Het onderwerp was in 2005 nauwelijks bespreekbaar, want niemand had het erover”, zegt Schers.

De spaarzame mediaberichten over het onderwerp gingen over oudere vrouwen die man wilden worden. Daar kon ze zich als jongere moeilijk mee identificeren. Nu is het thema veel gemakkelijker bespreekbaar, ziet ze. Op Facebook krijgt ze berichten van jongeren die het hun ouders nooit durfden te vertellen, maar nu wel. Ze schrijven dat ze eerst met hun ouders naar het programma gaan kijken, en dat ze vervolgens vertellen om van geslacht te veranderen.

Goh, ben jij niet gewoon transgender?

Toch zit er ook een schaduwkant aan het groeiende aantal transgenderoperaties. „Het baart mij zorgen”, zegt Geertje Mak, historica en onderzoeker van de afdeling genderstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Volgens Mak moeten we als samenleving ervoor waken dat een geslachtsverandering de enige oplossing wordt „voor mensen die geen stereotype gedrag als man of vrouw vertonen”. Meisjes die zich mannelijk gedragen, zullen in het huidige tijdsgewricht eerder als transgender gezien worden, terwijl dat niet zo hoeft te zijn, zegt Mak. „Er zíjn nu eenmaal kinderen die afwijkend gedrag vertonen. Maar omdat je zoveel over het onderwerp hoort, zullen zij eerder de vraag krijgen: ‘goh, ben jij geen transgender?’”

Mak wijst erop dat stereotiep gedrag snel kan veranderen. „Toen ik jong was, was okselhaar heel normaal”. Nu mogen vrouwen het niet meer hebben. Net als dat het nu gewoon is als een vrouw masturbeert, terwijl dat in de jaren zestig werd gezien als iets mannelijks.

Mak: „Voor iemand die niet voldoet aan dit soort normen hebben we een medisch psychiatrische machine ontwikkeld die mensen kan omzetten naar de andere sekse. Maar dat is een eenzijdige oplossing voor wat ook een maatschappelijke ongemakkelijkheid is, namelijk: iemand die niet past in onze rolpatronen. We begrijpen niet dat er mannen zijn die het heerlijk vinden om in een jurk rond te fietsen. Dus geven we ze maar een geslachtsverandering.”

Gevolg van de toenemende operaties is dat de kosten niet meer te betalen zijn. Het VUmc krijgt van verzekeraars 4,5 miljoen euro voor de behandeling van transgenders. Maar dat is lang niet genoeg. Het worden van een man of vrouw is duur. „Een man krijgt daadwerkelijk een vagina, een vrouw daadwerkelijk een penis. Dat zijn kostbare ingrepen”, aldus de zegsman van het VUmc. Het hele traject van psychologische gesprekken, hormonale behandelingen en operaties duurt ongeveer zes jaar. Om aan de vraag te kunnen blijven voldoen, heeft het VUmc jaarlijks zeker 10 miljoen euro nodig, en dat kan het ziekenhuis niet zelf ophoesten. De Nederlandse Zorgautoriteit onderzoekt of verzekeraars het verschil moeten gaan bijbetalen.

Nu bedraagt het tekort nog enkele miljoenen euro’s. Maar wat als er straks nog veel meer transgenders bijkomen? Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau lopen er in Nederland zo’n 48.000 transgenders rond – van wie nog maar een fractie van geslacht is veranderd. Tot hoever willen we gaan in het bekostigen van transgenderzorg?

„Waar dit eindigt, weet ik niet”, zegt de woordvoerder van het VUmc. „Het aantal transgenders is de afgelopen jaren heel hard gestegen en zal nog wel blijven stijgen.”

Volgens onderzoeker Geertje Mak zou de overheid een andere kijk moeten ontwikkelen op genderproblematiek. „Je zou meer moeten inzetten op programma’s die alternatief gendergedrag in brede zin acceptabel maken – op sportverenigingen, scholen, bij het uitgaan. Dat is op den duur wellicht goedkoper.”

    • Andreas Kouwenhoven
    • Tom Vennink