In Brazilië moeten soldaten vrede stichten in de sloppenwijken

Het leger moet drugsbendes uit de sloppenwijken van Rio jagen. Bewoners zijn sceptisch.

President Rousseff stuurt leger naar sloppenwijken Rio

Hij schrok zich rot toen er vrijdag plots een colonne militairen de wijk Maré binnenreed, terwijl hij buiten de Braziliaanse vechtsport capoeira beoefende met zijn vrienden. „We wisten van niets”, zegt Thainã de Medeiros (30). „Er zaten zeker veertig tot de tand gewapende soldaten in die auto’s.”

Hij schudt ongelovig zijn hoofd. „Zoveel wapens, en dan zeggen dat ze de vrede komen bewaren.”

Het lijkt wel oorlog in diverse noordelijke sloppenwijken van Rio de Janeiro. Een forse toename in confrontaties tussen drugsbendes en de politie bracht de Braziliaanse overheid ertoe legertroepen te sturen naar zes brandhaarden in de stad.

President Dilma Rousseff en de gouverneur van Rio de Janeiro Sergio Cabral besloten dit na een noodoverleg afgelopen vrijdag. Stadsbewoners maken zich zorgen over het ambitieuze programma dat Rio in 2008 invoerde en dat tot meer veiligheid moet leiden: de zogenaamde pacificatie. Dit jaar werden al twintig agenten vermoord. De autoriteiten vrezen voor de veiligheid tijdens het WK voetbal dat over tachtig dagen begint.

De druppel was in de nacht van donderdag op vrijdag: drie agenten raakten gewond na schietpartijen tussen de politie en drugsdealers in de wijken Manguinhos en Complexo de Alemão. Twee politieauto’s en vijf politieposten werden in brand gestoken. De daders zijn vermoedelijk leden van Comando Vermelho en Amigos dos Amigos(ADA, Vrienden van Vrienden), de grootste criminele bendes van Rio.

Thainã de Medeiros, die werkt voor een ngo in de ongepacificeerde wijk Maré en woont in de gepacificeerde wijk Complexo de Alemão, is sceptisch over het leger. Hij wijst naar de hoek van de straat in Complexo de Alemão, waar vijf militairen verveeld aan hun wapens frunniken. „Onze wijk wordt al jaren bezet door zwaarbewapende politieagenten. Die hebben de problemen met drugshandel niet opgelost”, zegt hij. „Het leger brengt alleen maar meer oorlogsmentaliteit met zich mee.”

De afgelopen zes jaar pacificeerde Rio 38 van de naar schatting ruim duizend sloppenwijken van de stad. In sommige favela’s liep het geweld zo uit de hand dat de overheid het niet langer kon negeren. Andere wijken waar criminele bendes de dienst uitmaakten, lagen simpelweg dichtbij de rijkere gebieden van de stad. Die bendes werden door legereenheden opgerold of met grof geweld verjaagd. Om de rust te handhaven creëerden de autoriteiten een nieuwe politiemacht: de pacificatiepolitie (UPP).

Het leidde tot een nieuwe, fragiele orde. Er vallen minder doden en bendeleiders verdwenen, maar loopjongens bleven. Corrupte agenten houden drugs- en wapenhandel bovendien in stand. De overheid kwam beloftes voor sociale voorzieningen niet na. De Medeiros: „ In Complexo de Alemão hebben we nu dertien politieposten, maar slechts twee scholen.”

Onder bewoners heerst – mede daarom – een groeiende weerstand tegen de UPP. Zij kregen een veiliger leefomgeving, maar een andere, eveneens gewapende machtsorde. „Noem het gerust onderdrukking”, zegt De Medeiros, die vertelt dat hij vaak zonder reden wordt gefouilleerd of zomaar een wapen op zich gericht krijgt. „ Een jongen zoals ik is in de ogen van de politie altijd verdacht.”

De onrust neemt nu toe, ook door dodelijke incidenten: in de zomer raakte de UPP in opspraak nadat tien agenten een metselaar uit de wijk Rocinha martelden en vermoordden. Hij zou een drugscrimineel zijn, maar zijn schuld werd nooit bewezen.

Die afbrokkelende legitimiteit van de UPP is een belangrijke reden waarom het juist nu komt tot geweldsuitbarstingen en het terugveroveren van territorium door criminele groepen. Dat zegt de socioloog Ignacio Cano, expert op het gebied van stedelijk geweld in Rio. „De inzet van het leger is een oplossing voor de korte termijn”, meent hij, „zodat het rustig blijft rondom het WK en de presidentsverkiezingen in oktober”. Op de lange termijn zal dit niet bijdragen aan de pacificatie, denkt Cano. „Maar het ontbinden van de UPP is ook geen oplossing. Er is geen alternatief.”

Vlak voorbij de politiepost in Complexo de Alemão leunen vier jongens tegen een vervallen huis. „ Crack, tien real”, sist een van hen. „Natuurlijk is deze openlijke drugsverkoop slecht”, zegt Thainã de Medeiros terwijl hij langsloopt. „ Maar de bezetting van mijn wijk ben ik zat. Die mannen met wapens zijn vreemden”, vindt hij. „Deze drugsverkopers zijn wel bewoners van mijn wijk.”

    • Floor Boon