De Letten hebben zich in slaap laten sussen

In Riga bestaat geen grote vrees voor een Krimscenario, maar bang zijn de Letten wel voor de lange arm van Poetin.

Veteranendag vorige week in Riga. Op 16 maart herdenken de Letten de soldaten die in 1944, als onderdeel van de Waffen SS maar onder Letse commandanten, vochten tegen het oprukkende Rode Leger. Foto AFP

‘Ik kan hier in Riga in drie weken tijd een referendum zoals op de Krim organiseren”, zegt de Rus Aleksandr Gaponenko, econoom, directeur van het Institute of European Studies, auteur van boeken met titels als Ethnic conflicts in the Baltic Countries.

„Volgende maand komt hier op de Esplanade voor de Russisch-Orthodoxe kerk ons eigen Maidan. Letland voert al 23 jaar een racistische politiek tegen de Russen. Ofwel dit wordt een federale staat met gelijke rechten voor Russen en Letten of er komt een omwenteling waarbij de Russen de macht over nemen. Dan wordt het burgeroorlog.” Gaponenko zegt het doodkalm. Hij oogt Europees, met zijn gebreide vest en modieuze grijze kuif.

Dit is Riga, de hoofdstad van Letland, het Baltische land met de grootste Russische minderheid (30 procent van de 2 miljoen inwoners). Een keurige Europese stad met een fraai gerestaureerd centrum, een statige Dom, een middeleeuws presidentieel paleis, hippe cafés en restaurants en diplomatenwijken met de beroemde Jugendstilpanden van architect Eisenstein. Zo geïntegreerd leken de Russen voor een buitenstaander, dat Riga zelfs een Rus als burgemeester heeft die ook bij Letten populair is: de jonge Nils Ušakovs van de door Russen gedomineerde partij Harmony Center werd vorig jaar herkozen. Hij spreekt vloeiend Lets.

Maar schijn bedriegt. Letland is dan wel lid van de Europese Unie en van de NAVO, toch volgen de Letten de gebeurtenissen in Oekraïne met grote zorg. Het gedrag van de Russen op de Krim roept hier herinneringen op aan de Sovjetbezetting van Letland na de Tweede Wereldoorlog, die door de grote Russische minderheid nog steeds als bevrijding wordt beschouwd (zie inzet).

„Drie maanden geleden had ik dit niet voor mogelijk gehouden”, zegt parlementslid Andrej Judins van de Eenheidspartij, zelf van Russische origine, maar vurig Lets patriot. Veel Russen hier beschouwen hem dan ook als een verrader. „Voor Holland is dit allemaal ver weg, voor ons niet. Als de Russen hier ook zoiets zouden doen, zou een kwart van de bevolking, voornamelijk Russen, daar heel gelukkig mee zijn. Zij kijken uitsluitend naar de Russische tv en geloven echt dat alle Oekraïners fascisten zijn.”

Judins ziet het als een botsing van beschavingen. „Poetins ideologie is Groot Rusland. De Krim is een waterscheiding. Ook Letland is voor hem een historische vergissing en de Russen hebben het recht dat te corrigeren. Russen kunnen nu eenmaal niet accept dat ze ergens een minderheid zijn. Ze zouden het liefst van ons land een federaal Rasjlatvia maken, maar Letland is geen gouvernement van Rusland!”

Niet dat Judins denkt dat Rusland zijn land wil bezetten. Het strategische plan hier is anders. Het is voor Rusland belangrijk een vinger in de pap te hebben in een lidstaat van de EU en van de NAVO.

Judins: „Met onze grote Russische minderheid staan wij veel zwakker dan Estland en Litouwen. Ik wil best luisteren naar advies of andere meningen, maar waar komt opeens die eisende toon vandaan? Het is een zeventiende eeuwse mentaliteit! Als je geweldsmiddelen tot je beschikking hebt, staat het je kennelijk vrij een land te bezetten!”

Het cynische is, zegt parlementslied Judins, dat de locale Russen hier er, op bezoek in Rusland, prat op gaan dat ze uit Letland komen. „Uit Europa!” Rond 1990, bij de onafhankelijkheid, dacht Judins dat het twintig jaar zou duren voordat Russen en Letten geïntegreerd zouden zijn. „Nu zie ik dat we ons in slaap hebben laten sussen. We kunnen zomaar alles kwijtraken!”

Aleksandr Gaponenko is in Letland voorlopig een marginale figuur, maar volgens politicoloog Andis Kudors van het Centre for East European Policy Studies is hij een gevaarlijke man. „Hij wil Letland opsplitsen langs etnische lijnen. Hij was in 2012 een van de initiatiefnemers van een referendum om het Russisch hier als tweede taal te installeren. Dat voorstel haalde het niet. Hij heeft banden in Moskou. Hij zal de boel hier radicaliseren.”

Toch denkt Kudors, net als Judins, dat separatisme hier niet op het programma staat. „Met Letland heeft Poetin andere plannen. Het moet een Trojaans paard worden binnen de EU en de NAVO.”

Beiden zijn het er ook over eens dat de gematigd ogende Russische burgemeester Ušakovs met zijn Harmony Center (HC) een groter risico is dan Gaponenko. Kudors noemt hem de grijze kardinaal van het Kremlin. „HC heeft banden met Poetins patij Verenigd Rusland. Er komen Russische lobbyisten hierheen om mensen te trainen.”

Dat ook het Westen hier consultants inzet, is volgens politicoloog Kudors van een totaal andere orde. „Die delen onze waarden. Maar Rusland staat voor een ander wereldbeeld: paternalisme, geschiedvervalsing en hegemonie van de Russisch-Orthodoxe kerk.”

Letland is, 25 jaar na de onafhankelijkheid, nog steeds een gespleten land. Duidelijk zichtbaar was dat vorige week zondag, toen een kleine vijfhonderd mensen van de Dom naar het Vrijheidsbeeld liepen met plakkaten ‘Nee tegen fascisme, nee tegen communisme’. Ze herdachten hun gevallen kameraden, die in de Tweede Wereldoorlog in twee Letse SS-legioenen dienden.

Volgens de Letse regering waren zij door de Duitsers gedwongen gemobiliseerd kanonnenvlees, dat vocht tegen de vroegere Sovjetbezetter. Volgens de Russen waren het fascisten, die streden tegen hun zegevierende Rode Leger. „Schande, schande, fascisten, fascisten”, schreeuwde een groep Russen langs de kant, terwijl oude mannen en jonge Letse nationalisten een lied aanhieven.

De Letse regering houdt afstand van de omstreden herdenking: deze week werd de milieuminister ontslagen omdat hij aangekondigd had mee te lopen in de stille tocht. Ook in Letland is de Grote Vaderlandse Oorlog (WO II) nog steeds de al dan niet gemanipuleerde splijtzwam in de samenleving.

    • Laura Starink