53 wereldleiders op een kluitje; waarover praten ze op de NSS?

Exterieur van het World Forum, waar de nucleaire top wordt gehouden. Foto ANP / Bas Czerwinski

Voor de derde keer zijn er tientallen wereldleiders bij elkaar voor de Nucleair Security Summit (NSS). Op het laatste moment werd in de marge van de top een overleg van de G7 over de crisis op de Krim toegevoegd. Wat leveren dat overleg en de NSS op? Een korte uitleg van de top in acht beweringen.

1) Belangrijkste onderwerpen, zoals kernontwapening, staan niet op de agenda. Dus inhoudelijk doet de top er niet toe.
Ontwapening staat inderdaad niet op de agenda. Maar dat wil niet zeggen dat er geen andere belangrijke zaken ter sprake zullen komen. De top draait om ‘nuclear security’, dat betekent dat de wereldleiders zich zullen buigen over de vraag hoe we ons kunnen beveiligen tegen nucleair terrorisme en de dreiging van aanslagen.

Het gaat dan ook om het voortraject, en hoe de voorbereiding van nucleair terrorisme kan worden gesaboteerd door bijvoorbeeld de smokkel en handel van gevaarlijk nucleair materiaal tegen te gaan. NRC-redacteur Juurd Eijsvoogel schreef dit weekend in NRC Handelsblad:

Daarbij streeft men ook naar afspraken om te voorkomen dat radioactief materiaal, bijvoorbeeld uit ziekenhuizen, laboratoria of de industrie, in verkeerde handen valt. Daarmee valt weliswaar geen kernwapen te maken, maar in combinatie met een conventioneel explosief wel een zogeheten ‘dirty bomb’. Zo’n wapen veroorzaakt veel minder slachtoffers dan een kernwapen, maar het is relatief gemakkelijk te maken en kan grote maatschappelijke paniek veroorzaken.

2) De kans op zo’n aanslag is kennelijk groot, omdat er zo’n belangrijke top voor georganiseerd wordt.
Dat valt mee. De kans op nucleair terrorisme staat onder experts te boek als ‘low probability, high impact’. Het risico erop is klein, maar als er iets gebeurt dan zijn de gevolgen natuurlijk wel groot. Vandaar dat 53 landen het de moeite vinden om hiervoor naar Den Haag af te reizen. Obama noemde nucleair terrorisme in 2009 zelfs “de meest urgente en extreme bedreiging van de internationale veiligheid”.

De delegatie van Azerbeidzjan komt zondag aan op Schiphol. Foto ANP / Michiel Wijnbergh

3) De belangrijkste landen waar we nucleaire dreiging van kunnen verwachten, zoals Noord-Korea en Iran, zijn er niet. Dus de invloed van deze top is beperkt.
De grote afwezigen zijn inderdaad die landen, maar de vraag is hoe erg dat is. Het is immers bekend dat Noord-Korea en Iran niet enorm toeschietelijk zijn waar het gaat om hun nucleaire programma en het recht om dat met hand en tand verdedigen. Overleg met deze regeringen loopt normaal gesproken al vrij moeizaam, laat staan dat je op een top tot een gezamenlijk standpunt zou moeten komen; een bijna onmogelijke opgave.

Bovendien, belangrijke landen in dit verband, zoals India en Pakistan, die een kernwapenarsenaal hebben, zijn wel op de top aanwezig. Sterker, het aantal landen is met opzet beperkt gehouden om de kans te vergroten overeenstemming te bereiken. Niet alle lidstaten van de EU zijn bijvoorbeeld aanwezig, zo schrijft Eijsvoogel in NRC:

Als er verhoudingsgewijs veel Europese deelnemers aan zo’n top zijn, legt een ervaren diplomaat uit, dan kan dat bij landen uit andere delen van de wereld weerstand opwekken tegen vermeende Europese dominantie. En dat kan weer een negatief effect hebben op de bereidheid om compromissen te sluiten.

De onderhandelaars van de deelnemende landen overleggen afgelopen vrijdag voorafgaand aan de top op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Foto ANP / Koen van Weel

4) De top levert vooral handenschudderij en plaatjes voor persfotografen op. De verklaringen zijn al lang beklonken.
Klopt, de slotteksten liggen al klaar, maar toch moet juist de symbolische werking die van deze bijeenkomst uitgaat niet onderschat worden. Het is een signaal dat deze landen dit onderwerp serieus nemen. Bovendien zouden bepaalde maatregelen zonder deze top niet in gang gezet worden, zegt Eijsvoogel:

“Zo’n top is enerzijds een sideshow. Maar als de top niet zou plaatsvinden, dan zou er ook minder druk op zitten. Ambtenaren zouden dan niet zo hard aan het werk moeten om te overleggen en te onderhandelen over maatregelen waar landen het over eens kunnen worden. Dankzij een top worden de dingen wel in beweging gezet.”

5) In dat geval zullen de landen vast met een opzienbarend statement komen.
Eh… dat ook weer niet. De afspraken zullen waarschijnlijk vrij technisch zijn. Wat wel interessant kan zijn, is dat er naast een algemene slotverklaring van acht kantjes en de eigen verklaringen van individuele landen ook nog ‘giftbaskets’ gepresenteerd worden. Daarin presenteert een groepje landen een initiatief voor een bepaald onderwerp dat zij belangrijk vinden en dat ze graag voor de volgende top op de agenda wil zetten.
Zo wil Nederland dat meer landen zich warm maken voor forensisch onderzoek naar de herkomst van nucleair materiaal zodat je kan herkennen uit welk land stoffen en materialen komen. Dat onderzoek staat nu nog in de kinderschoenen, maar Nederland wil het graag aanjagen en hierin samen met het NFI een sleutelrol spelen.

6) Er komt weinig terecht van de top, want het zal alleen maar over de crisis op de Krim gaan.
Dat is onzin. Zeker is het zo dat op het laatste moment Obama besloot de G7 (de G8 zonder Rusland dus) bij elkaar te roepen voor een ingelast overleg over de crisis op de Krim. Het is echter niet zo dat dit een groot deel van de top zal opslokken. Het was ook niet eenvoudig om een gaatje te vinden in het draaiboek dat natuurlijk al maanden klaarlag. Er is nu gekozen om op maandagavond in het Catshuis bij elkaar te gaan zitten met de G7.

Premier Mark Rutte zwaait zondag de Chinese president Xi Jinping uit voor het Catshuis. Vanavond ontvangt hij hier de G7. Foto ANP / Valerie Kuypers

7) Daar komt een veroordeling uit die Rusland op z’n grondvesten zal doen schudden.
Alles kan, maar het overleg is vooral een diplomatiek signaal dat de landen het gedrag van Rusland zeer serieus opnemen en scherp afwijzen. En het is ook bedoeld om de neuzen dezelfde kant op te houden, zegt Eijsvoogel:

“De wereldleiders spreken elkaar tussendoor natuurlijk ook in allerlei bilateraaltjes en trilateraaltjes. En die informele gesprekjes fungeren ook als smeerolie om elkaar een hart onder de riem te steken. Van economische sancties tegen Rusland kunnen de landen namelijk op de lange termijn zelf nadeel ondervinden. Dan is het prettig als de regeringen elkaar kunnen aanmoedigen de rug recht te houden.”

8) Allemaal goed en wel, maar de nucleaire top is net als zo’n klimaattop; veel geschreeuw, maar weinig wol. Er wordt veel beloofd en er worden prachtige doelen gesteld, maar er komt in de praktijk weinig van terecht.
Is het glas halfvol of halfleeg? De top dient ook als een evaluatie van wat er bereikt is sinds de vorige top. Het is volgens experts zeker een tegenvaller dat het Obama nog niet gelukt is om een conventie over onder meer de opslag en transport van nucleair materiaal (Amended Convention on the Physical Protection of Nuclear Material) door het Congres te slepen. Niettemin zijn er wel degelijk resultaten behaald. Twaalf landen hebben afstand gedaan van hun voorraden nucleair materiaal die voor een kernwapen gebruikt kunnen worden. Australië, België en Italië hebben al toegezegd dat zij uit de VS afkomstig hoog-verrijkt uranium zullen terugsturen om het daar te laten verwerken.

Eijsvoogel in NRC:

Na de top in Den Haag zal in 2016 nog een vierde top worden gehouden, opnieuw in de VS, en dan moeten er zoveel afspraken zijn gemaakt dat het proces van beveiliging tegen nucleaire terreur het kan stellen zonder de tweejaarlijkse bemoeienis van de groep verzamelde staatshoofden en regeringsleiders. De top in Den Haag is dus een tussenstap op een lange weg.

En nogmaals: de onderwerpen liggen nu eenmaal politiek gezien zeer gevoelig. Landen willen niet graag pottenkijkers hebben of zomaar inzage geven in het nucleair beleid, omdat het ook een kwestie van nationale veiligheid is. En in die zin kun je elke afspraak dus zien als vooruitgang.

De top in cijfers:

  • Er komen 53 regeringsleiders;
  • Er worden 8.000 gasten verwacht (5.000 delegatieleiders en 3.000 journalisten);
  • Er worden 13.000 agenten en 8.000 militairen ingezet;
  • De top kost Nederland 24 miljoen euro aan techniek, catering en personeel (exclusief veiligheidskosten);
  • De veiligheidskosten zijn geheim, maar er zijn schattingen van 15 miljoen euro;
  • Het bezoek van Obama aan Amsterdam kost nog eens 360.000 euro;
  • De economische schade door de verwachte spits en de slechte bereikbaarheid van bedrijven in en rond Den Haag is naar schatting tussen de 1 en 5 miljoen euro.

Lees hier wat de top in logistiek opzicht betekent voor Nederland en lees hier ons liveblog over de top.

    • Anouk Eigenraam