Principeloos in harde wereld van Realpolitik

8 maart 2014 – Machteloos is een te machteloos woord. Wie machteloos is weet het meestal zelf. Premier Rutte straalde na het overleg van regeringsleiders in Brussel tevredenheid uit. We bereiden sancties tegen Oekraïne voor! Maar dat wil niet zeggen dat ze worden toegepast. Het was als een filiaalchef die de klanten verzekert dat er

8 maart 2014 - Machteloos is een te machteloos woord. Wie machteloos is weet het meestal zelf. Premier Rutte straalde na het overleg van regeringsleiders in Brussel tevredenheid uit. We bereiden sancties tegen Oekraïne voor! Maar dat wil niet zeggen dat ze worden toegepast. Het was als een filiaalchef die de klanten verzekert dat er nog genoeg keukenrollen zijn.

Iedere week in deze Oekraïne-crisis wordt de nieuwe werkelijkheid zichtbaarder. De Koude Oorlog is niet terug. Toen stond een herstellend democratisch-kapitalistisch Westen tegenover een geruïneerd communistisch Sovjetimperium. Nu speelt Rusland op ieder bord Realpolitik: kapitalisme, corruptie, energiepolitiek, militaire oefeningen en truckladingen knokploegers zonder kenteken. Wie wijkt verliest.

Poetins nieuwe rijken kopen in Londen, New York en de Rivièra de patserigste panden. Met zijn gas maakt hij heel Europa afhankelijk van zijn opvattingen. En die zijn - voor wie even niet had opgelet - glashelder. Wetten, internationale rechtsorde, ’t is speelgoed, leuk als het uitkomt, niets waard als het eigenbelang anders dicteert.

Die bruuske realiteit overvalt ons vergadercontinent. Na de val van de Muur dachten we dat het kapitalisme en de liberale democratische orde hadden gezegevierd. Op naar het grote marktfestijn. Dinsdag publiceert reformatorisch filosoof en Eerste Kamerlid voor de ChristenUnie Roel Kuiper een belangrijk boek dat door de spraakmakende gemeente niet zal worden omhelsd. Te veel zelfreflectie.

De terugkeer van het algemeen belang - Privatiseringsverdriet en de toekomst van Nederland inventariseert de politieke oogst van ruim twintig jaar. Kuiper, die voorzitter was van de parlementaire onderzoekscommissie naar het privatiseringsbeleid, tracht vast te stellen hoe Nederland meespoelde in het wereldwijde neoliberale seizoen en aldus zijn ziel kwijtraakte.

Het is tijd voor een nieuw verhaal, betoogt Kuiper. Hij pleit voor een sterke overheid. Dat is niet hetzelfde als een grote overheid. Alleen een sterke overheid kan in samenspraak met burgers, instellingen en bedrijven het algemeen belang behartigen. Als uitkomst van politiek debat. Dat wordt nu  gegijzeld  door twee ‘betonnen verhalen’, zegt de senator:   de Europese markt en de voordelen van schaalvergroting.

Wat heeft dit met de machteloze Nederlandse en Europese reactie op de Oekraïne-crisis te maken? Van alles. Zoals de Europese Unie zich sterk  richting  vrije markt zonder mentale of morele kenmerken heeft ontwikkeld, zo zit ook  het nationale Nederlandse beleid gevangen in de economische logica van tekortreductie.

Niet meer uitgaven dan je binnen krijgt is een deugd zonder weerga, maar de bijna monomane concentratie erop belet opeenvolgende kabinetten af en toe buiten die korte termijn-redeneertrant te treden. De lusteloze, armoedige kabinetsreactie op het WRR-rapport Naar een Lerende Economie is een voorbeeld van dat verschijnsel. Het ambtelijk apparaat zit kennelijk in dezelfde denktrant gevangen.

We zijn sinds 1989 terecht gekomen in een postpolitieke droomwereld waarin beheersen en functioneren  alles zijn. Dat heeft een zo reflexmatige, het bedrijfsleven imiterende bestuurscultuur opgeleverd dat zelfs een rapport dat zonder vooroordelen antwoord zoekt op de vraag hoe Nederland over dertig jaar z’n boterham verdient niet wordt toegelaten in de luchtbel van het regeerakkoord.

Die bestuurlijk-politieke logica is dringend toe aan herijking. Als de gemeenteraadsverkiezingen straks een lauw en versnipperd beeld opleveren komt het door die fixatie op boekhouden, door het technocratisch dichtmetselen van politiek debat op ieder niveau. De gemeente is straks het pijnloket van het rijk. Maar ook de wethouder zal moeten zeggen dat hij of zij er niks aan kan doen. Zoals ministers al jaren verwijzen naar verzelfstandigde staatsbedrijven.

Zo is ook Nederlands omgang met het buitenland aan een frisse blik toe. Het buitenlands beleid is steeds meer gericht op ondersteuning van het bedrijfsleven. De Kamer kreeg woensdag weinig los van minister van financiën Dijsselbloem over de door de ambassade in Kiev ondersteunde bijeenkomsten voor geldwegsluizers. Het ging zogenaamd om voorlichting over investeren in Nederland. Welke dat zijn weet niemand. Dit is het West-Europa waar Poetin maling aan heeft, waar zijn maten grijnzend profiteren van het bankgeheim. ‘Geen mededelingen over individuele gevallen’.

Van oudsher was het Nederlandse buitenlands beleid gericht op versterking van de internationale rechtsorde. Hugo de Groot pleitte 400 jaar geleden al voor de vrije toegankelijkheid van de zeeën. Een mooi principe, maar ook Nederlands handelsbelang. Die eeuwenlange lijn in de Nederlandse diplomatie hangt uit het lood. De morele overtuiging is steeds meer als een luxe bijproduct wegbezuinigd.

Toen de VS zonder afdoende aanleiding of VN-mandaat Irak binnenvielen, was het moeilijk een kritische muis te zijn naast onze bondgenoot de olifant. Als we met onze mond vol tanden staan bij de huidige schending van alles wat internationaal recht is, dan is Nederland ver afgedreven van de ambitie om pal te staan voor de internationale rechtsorde. Daarmee schaden we ook ons handelsbelang.

Wat voor overheid willen wij in wat voor land? Wat kan en wil Nederland zijn in de wereld? De binnenlandse en de buitenlandse variant van dezelfde vraag die we  ontlopen. Het marktconforme antwoord van de laatste twintig jaar is door Vladimir Vladimirovitsj Poetin in een paar weken onbruikbaar verklaard. Daar kan geen management consultant tegenop.

opklaringen@nrc.nl; twitter: @marcchavannes

    • Marc Chavannes