Overal verzinsels in de geschiedenis

De Amerikaanse revolutie, in 1776, was een groots en inspirerend voorbeeld van democratische gezindheid. Toch? Of was het een toevallig uit de hand gelopen belastingopstand, aangesticht door ontevreden smokkelaars? Hetzelfde kun je je afvragen over ‘onze’ roemruchte Nederlandse Opstand, onder leiding van de wijze en tolerante Willem van Oranje. Er bestaan inmiddels uitgebreide studies van akelige opstandelingenterreur in die o zo heroïsche Zeven Provinciën.

It Ain’t Necessarily So, zingt drugsdealer Sportin’ Life in de Gerswin-opera Porgy and Bess, het kan allemaal ook anders zijn gegaan.

Wat wij de historische werkelijkheid noemen is in werkelijkheid een historisch beeld. En altijd staat er wel ergens een oud beeld te wankelen.

Eeuwenlang, nee, millennialang , leefden we met het idee dat de Joodse Tempel in 70 na Christus verwoest werd omdat de joden in opstand waren gekomen tegen de Romeinen. Een akelige oorlog tussen twee onverzoenbare volkeren. De oorlog en de verwoesting geldt als een van de allerbelangrijkste gebeurtenissen in de Westerse geschiedenis. En nu beschrijft Dirk Vlasblom in deze bijlage de theorie van historicus Steve Mason dat die tempelverwoesting helemaal niet het directe gevolg was van de opstand. Zo bijzonder was die opstand niet. De directe oorzaak van de tempelverwoesting was de wens van twee Romeinse generaals om een triomf in een oorlog te behalen. Daarom werd de strijd tegen joodse rebellie opgewaardeerd tot een keiharde strijd tegen uiterst gevaarlijke tegenstanders. Des te meer eer voor ijzervreters Vespasianus en Titus die punten moesten scoren in een intern-Romeinse machtstrijd.

Is dit verhaal beter dan het oude? De theorie is te testen door Romeinse inspanningen in de eerste fases van de ‘Joodse Oorlog’ te vergelijken met de Romeinse onderdrukking van andere opstanden in het Rijk. Hopelijk gaat Mason dat nog doen. Zijn theorie over de oorlog lijkt in ieder geval realistischer dan het bekende Grote Verhaal over Botsende Ideologieën, dat er meestal over wordt verteld.

Is dan alles slechts het product van een toevallige samenloop van omstandigheden? Alle verbanden worden achteraf bedacht.

En het kan nog erger. Volgens de Duitse theoretisch historicus Lucian Hölscher vinden historici nu alleen maar belangrijk wat mensen toen óók al belangrijk vonden. Wat men toen niet belangrijk vond, speelt nu ook geen rol meer.

Dit is dan de geschiedenis: nu verzinnen wij de verbanden en zij bedachten toen de feiten.

    • Hendrik Spiering