Ik werd pas zwart toen ik in Amerika kwam

Interview

De Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie vertrok naar de VS om er te studeren. Pas daar werd ze zich bewust van haar huidskleur. Het werd het thema in haar nieuwe roman ‘Americanah’.

foto Katrijn van Giel

Chima- manda Ngozi Adichie (36) heeft naar eigen zeggen weinig geduld, maar over één onderwerp raakt ze nooit uitgepraat. Haar. Dat van haarzelf bijvoorbeeld. Over hoe ze het een tijd geleden zat was, en besloot om natural te gaan. Geen ingevlochten haar meer, geen extensions, en vooral geen chemicaliën om het steil te maken. Ze liet het gewoon groeien. Omhoog. Want dat is hoe zwart haar groeit. „Ik dacht: this is the way god bloody made me. Het is alleen niet de manier waarvan de wereld heeft besloten dat het mooi is. Mooi haar is steil haar, dat is het idee.”

De Nigeriaanse Adichie is in Amsterdam, om over haar roman Americanah te spreken. ‘Americanah’, een woord voor iemand die terugkeert na een tijd in de Verenigde Staten te zijn geweest, is Adichies derde roman en gaat over twee jonge Nigerianen: Ifemelu en Obinze. Zij ontmoeten elkaar op de middelbare school en worden verliefd. Ifemelu vertrekt naar Amerika om te studeren. Ook Obinze verlaat Nigeria, hij vertrekt naar Londen. Americanah is een liefdesverhaal, maar ook een roman over migratie en ras.

Adichie verwerkte veel van haar eigen ervaringen in Americanah. Net als de hoofdpersoon Ifemelu vertrok ook zij naar de Verenigde Staten om te studeren. Daar overkwam haar hetzelfde als Ifemelu: voor het eerst in haar leven werd ze zich bewust van haar huidskleur. „In Nigeria is iedereen zwart. Huidskleur is er geen issue. Ik werd pas zwart toen ik in Amerika kwam.” In het boek beschrijft Ifemelu dit soort observaties in een blog: ‘Rassenweetjes of diverse observaties over Amerikaanse zwarten (degenen die vroeger bekendstonden als negers) door een niet-Amerikaanse zwarte’. Het gaf Adichie als schrijfster de mogelijkheid om op een luchtige manier het zware onderwerp ras te bespreken.

En laat het onderwerp ‘haar’ nu een perfect voorbeeld zijn. Haar, zegt Adichie – die dat van haarzelf nu in smalle strengen draagt die boven haar hoofd samenkomen als een kroon – is namelijk politiek. Vooral voor zwarte vrouwen. Niet voor niets is een terugkerende factor in Americanah een haarsalon in New Jersey , waar Ifemelu terugkijkt op haar tijd in Amerika. Neem nou het haar van Michelle Obama, zegt Adichie. „Een typisch Princeton-kapsel.” Keurig haar, helemaal gesteild. „Ik weet zeker dat Barack Obama de verkiezingen niet had gewonnen als Michelle een afro had gehad.” Voor de gemiddelde Amerikaan ben je volgens Adichie dan een ‘gekke radicaal’.

Wat was de eerste keer dat je in Amerika geconfronteerd werd met het feit dat je zwart bent?

„Toen ik net in Amerika was, tijdens mijn studie. We moesten een essay schrijven, en per e-mail opsturen naar onze professor. Hij kwam de klas in en vroeg: van wie is dit essay? Dat vond hij het beste stuk. Het was die van mij, dus ik stak mijn hand op. Ik zag dat hij verbaasd was. Ik weet het nog precies. Het was zo’n moment dat je opeens denkt: aha.”

Wat dacht je toen?

„Ik vond het vooral nogal dom. Eigenlijk amuseerde het me wel een beetje.

„In het begin wilde ik er niet te veel mee te maken hebben, met de hele discussie. Ik wilde niet gezien worden als alleen zwart. Toen ik net in Amerika woonde werd ik een keer begroet door een onbekende, een zwarte Amerikaan. ‘Sister’, noemde hij me. Ik dacht: hoezo? Ik ben je sister niet. Ik zou willen dat ik hem nu nog eens tegen zou komen. Dan zou ik anders reageren.”

Je boeken zijn humoristisch, ondanks de zware thema’s. En in het blog van Ifemelu staat dat je in de VS nooit boos moet worden als je slecht wordt behandeld vanwege je huidskleur. Vind je dat ook? Word je nooit boos?

„Ik denk dat humor en boosheid elkaar niet uitsluiten. Maar ik denk dat ik er ook bij moet zeggen dat ik uit een bevoorrechte situatie kom. Ik ben geen zwarte Amerikaan. Ik ben niet opgegroeid met het idee dat ik zwart ben. In Amerika is ras gekoppeld aan macht. Als je daar als zwart kind opgroeit, dan is de meerderheid van de mensen met macht om je heen wit. De burgemeester is wit, het hoofd van je school is wit. Als ik wel in de VS was opgegroeid was het denk ik anders geweest, want dan had ik het gewicht van ras van kinds af aan gevoeld.

„Mijn boosheid slaat niet op wat er met mij gebeurt, ze is algemener. Ik word boos van de oneerlijkheid van racisme. Het rechtssysteem in de VS maakt me erg kwaad. Het is zo duidelijk dat daar een grote ongelijkheid in zit. Zo in your face. Hoe kan je dat missen?”

Adichie begon met schrijven toen ze zeven was. Volgens haar moeder las ze al vanaf haar tweede. Britse en Amerikaanse kinderboeken. Daardoor hadden ook de hoofdpersonen in háár verhalen blauwe ogen, blonde haren. „En ze spraken vaak over het weer. Hoe fijn het was dat de zon was doorgebroken”, vertelt ze tijdens haar eerste TED-talk in 2009 (zo’n anderhalf miljoen keer bekeken op YouTube). Ze hield van de boeken die ze las als kind, vertelt ze. „Maar een onbedoeld gevolg was dat ik niet wist dat mensen zoals ik konden bestaan in de literatuur.” Haar redding, vertelt ze, was de ontdekking van Afrikaanse literatuur, zoals de boeken van Chinua Achebe.

Ook al schreef Adichie als kind al, toch was het nooit haar plan om schrijver te worden. Adichie groeide op in universiteitsstad Nsukka, in het zuidoosten van Nigeria. Haar vader was er professor. „Iedereen om me heen was academicus, middle class, dokter, of ingenieur.” Dus deed ook zij wat er van haar verwacht werd: ze ging medicijnen studeren. „Schrijven werd in die tijd in Nigeria niet gezien als een serieuze carrièrekeuze.” Maar Adichie had een plan. „Ik wilde doorstuderen tot psychiater om mijn brood te verdienen – en in mijn vrije tijd zou ik over mijn patiënten schrijven.” Ze had geluk, vertelt ze. Haar eerste roman, Purple Hibiscus, werd uitgegeven in 2003. „Ik merkte opeens dat ik kon leven van schrijven.”

 

In Nigeria, waar ze het grootste gedeelte van de tijd woont (ze is ook nog regelmatig in de Verenigde Staten), is Adichie een beroemdheid. En buiten haar geboorteland is ze inmiddels aardig op weg. Samen met schrijvers als de Nigeriaans-Ghanese Taiye Selasi, wordt ze gezien als de stem van een nieuwe Afrikaanse generatie – al vindt ze dat zelf onzin. „Ik denk niet in die termen. Volgens mij is er geen enkele schrijver die opeens denkt: >> >> laat ik de stem van mijn generatie zijn.” Vorig jaar ging het opeens wel heel hard. The New York Times riep Americanah in december uit tot één van de tien beste boeken van dat jaar. En er gebeurde nog iets opmerkelijks. Een paar maanden daarvoor had Adichie voor de tweede keer een TED-talk gehouden. We zouden allemaal feministen moeten zijn, was de strekking. In december vorig jaar doken zinnen uit deze toespraak opeens op in het nummer ***Flawless van Beyoncé. Dat was goed voor de verkoopcijfers van Americanah: het boek steeg in twee weken van plek 861 naar plek 179 in de verkooplijst van Amazon.

In de clip zien we Beyoncé – houthakkersblouse en hotpants – die zingt ‘Bow down bitches. Bow down.’ Zo halverwege horen we Adichies tekst. ‘We teach girls to shrink themselves, to make themselves smaller. We say to girls: You can have ambition, but not too much. You should aim to be successful, but not too successful. Otherwise, you will threaten the man.’ Tijdens het optreden dat Beyoncé deze week gaf in Amsterdam, werd de tekst op een scherm geprojecteerd.

Er barstte een discussie los over Beyoncé als nieuw feministisch boegbeeld. ‘Hoezo pleit een vrouw die in een string over het podium huppelt nou ineens voor gelijkheid tussen vrouwen en mannen?’, vroeg een journalist in Opzij zich af. En vond Adichie het eigenlijk wel leuk om ‘gekaapt’ te worden? Ze wil er duidelijk niet over praten. Bij het vallen van de naam Beyoncé verstart ze. „Ik wil het niet over Beyoncé hebben.” Waarom dat zo is wil ze ook niet uitleggen. „ Ik heb dat nog nooit gedaan. Ik ben er gewoon niet in geïnteresseerd.”

Waar ze wel over wil praten is haar eigen feminisme. Ze maakt zich graag boos. „Ik heb er totaal geen geduld voor als ik merk dat ik minder serieus word genomen omdat ik vrouw ben. Ik word daar heel pissig van.”

Word je tegenwoordig serieuzer genomen,nu je bekend bent?

„Ja. Ik word in Nigeria inmiddels als een soort man gezien. Een neef van me zei me laatst: ‘Jij bent zo intelligent. Je bent anders, niet zoals de meeste vrouwen.’ Ik zat alleen maar te denken: zal ik hem slaan? Ik wil niet als uitzondering gezien worden. Ik zie dat als een belediging.”

Je hebt jezelf wel eens een lipglossfeminist genoemd. Wat betekent dat?

„Ik denk dat feminisme vaak verward wordt met een soort onvrouwelijkheid. Ik vind dat heel verontrustend. Ik begrijp wel waar het vandaan komt, hoor. Vrouwen hebben het gevoel dat ze, ook qua uiterlijk, moeten voldoen aan verwachtingen van mannen. Maar zo heb ik dat persoonlijk nooit ervaren. Ik kom uit een cultuur waar vrouwen zich aankleden voor vrouwen. En ik kleed me in de eerste plaats voor mijzelf. Want het grootste gedeelte van de tijd begrijpen mannen er echt niets van. Kijk, deze schoenen.” Adichie wijst naar haar laarzen, hoge hak, open teen. Het leer lijkt er in lapjes opgenaaid. „Ik vind ze geweldig. Toen mijn broers ze zagen zeiden ze: ze lijken op een voetbal.”

Nigeria heeft nogal een machocultuur. Is het makkelijker om een vrouw te zijn in Amerika dan in Nigeria?

„Nee, dat denk ik niet. Veel van mijn progressieve Amerikaanse vriendinnen geloven toch nog steeds dat ze incompleet zijn zonder man. Ik heb weinig geduld met de die zachte, supervrouwelijke vrouwen, die al het huishoudelijk werk doen als ze eenmaal een relatie hebben, en die alle offers maken. Kijk, mijn Nigeriaanse vriendinnen voelen zich incompleet zonder huwelijk, en de sociale status die het huwelijk met zich meebrengt. Maar als ze eenmaal getrouwd zijn, doen ze wat ze willen.”

Heeft het je veranderd, de tijd die je in de VS doorbracht?

„Natuurlijk, maar het zijn vooral kleine dingen. Ik zat in een Amerikaanse gezondheidsfase toen ik net terug was. Dan vroeg ik: in wat voor soort olie is dat gebakken? Daar heeft niemand hier tijd voor. Kleine dingetjes, dus. Maar ik merkte hoe snel je een andere versie van jezelf kunt worden.”

En het nadenken over huidskleur en ras, wordt dat een deel van je?

„Je hebt geen keuze. Niemand die zwart is en een tijd in de VS heeft doorgebracht, kan volhouden dat ze niets merken van ras. Dat is echt onmogelijk.” <<

    • Katrijn van Giel
    • Geertje Tuenter