Ik weet dat ik ook dingen zeg die onzin zijn

Wetenschapsjournalist Diederik Jekel (29) vindt het een kick wetenschap inzichtelijk te maken. Hij doet dat voor DWDD en vanaf aanstaande zondag in een nieuw tv-programma: De kennis van nu.

Tekst Anne Dohmen, foto Andreas Terlaak

Geen huiswerk

„Wetenschap en amusement staan op gespannen voet met elkaar. Er werken heel weinig journalisten met een wetenschappelijke achtergrond voor televisie. Daardoor worden er vaak fouten gemaakt. Dan gaat het over koolmonoxide-atomen, bijvoorbeeld, terwijl dat koolmonoxidemoleculen zijn. Klinkt zeikerig, maar je kunt je toch ook niet voorstellen dat een journalist zegt dat een speler voor Heerenveen speelt, terwijl dat eigenlijk Ajax is? Mijn boek moet, net als mijn televisieprogramma, op de eerste plaats léúk zijn. Het is geen huiswerk, maar het is wel fijn als mensen er wat van opsteken. Dat ik iemand zie nadenken, het hoofd zie kantelen, de ogen zie dichtknijpen. En dan het moment dat die ogen langzaam opengaan, het hoofd omhoog beweegt en ik zie: hij snapt het!”

Verhalenverteller

„De meeste wetenschappers zijn gewoon wetenschapper. Die houden op feestjes geen spannend verhaal over de sterren en planeten. Het begrijpelijk en spannend uitleggen van onderzoek is eerder het vak van een verhalenverteller. Een wetenschapper wordt enorm gedrild om voorzichtig te zijn met het trekken van conclusies. Hij is niet opgeleid om er zomaar op los te fantaseren over maatschappelijke complicaties. Journalisten willen weten of gsm-straling gevaarlijk is. Of E-nummers gevaarlijk zijn. Maar voor een wetenschapper is dat hetzelfde als wanneer je zegt dat water gevaarlijk is. Bij de aardbeving in Japan, drie jaar geleden, zijn tienduizenden mensen weggevaagd door de tsunami. Maar water is toch echt ook lekker en gezond.”

Grote problemen

„Straling heeft door Tsjernobyl en Fukushima een verschrikkelijke bijklank gekregen. Maar er is in Fukushima geen mens doodgegaan door de straling. Niemand. Nul. Nada. Vorige week, bij de herdenking daarvan op het Radio 1 Journaal, ging het toch meteen weer over die kerncentrale. Voor mijn part sluiten we alle vierhonderd kerncentrales van de wereld, dat is een maatschappelijke keuze. Maar ik denk wel dat het nuttig is om die beslissing te baseren op kennis. Zo sterven er elk jaar een paar duizend mensen in Chinese kolenmijnen. Daar hoor je nooit iemand over. Kolen zijn ook heel vervelend hoor, en daar wordt óók elektriciteit uitgehaald. Wij kiezen zelf de politici die daarover beslissen. Zaken als kernenergie en global warming worden minder eng als je ze beter begrijpt. Ik vind het te gek als ik die kennis kan overbrengen. Dan kunnen mensen ook beter kiezen op wie ze willen stemmen.”

Poëzie

„Het mooie van natuurkunde is dat als je één wet begrijpt, van daaruit heel veel dingen verklaard kunnen worden. Als je weet dat deeltjes harder trillen als het warmer wordt, weet je waarom voorwerpen uitzetten als ze warm worden. Waarom het regent in de buurt van een berg. Waarom de koffie in een vliegtuig niet lekker is. Het is poëzie: met heel weinig woorden, zelfs alleen met een formule, kun je een heel groot universum scheppen.”

Fouten

„Ik weet dat ik ook dingen zeg die onzin zijn. Zo heb ik scholieren jarenlang fout uitgelegd waarom een vliegtuig vliegt. En ook het uitdijen van het heelal heb ik lange tijd nét verkeerd onder woorden gebracht. Als ik dat ontdek, denk ik eerst: oh, wat vet! Dus zo zit het! Pas daarna komt de gedachte: shit, dan heb ik het dus jarenlang verkeerd verteld. Het is ingewikkeld om natuurkunde precies goed uit te leggen. Ik kom een heel eind met beeldspraak. Maar er zijn verschijnselen die alleen in formules voorkomen. Daar een verhaal bij vertellen, dat is het nooit helemáál. Toch leg ik liever een verhaal voor de helft uit zodat de helft van het publiek het begrijpt, dan dat ik het verhaal voor 100 procent uitleg en maar 1 procent het begrijpt.”

Donald Duck

„Het is gevaarlijk wat ik doe: ik praat over andermans levenswerk. Dat moet ik met respect doen. Ik bereid me altijd uitgebreid voor. Maar als ik te puriteins vasthoud aan hun verhaal, komt het ook niet over. Een wetenschapper zei eens: ‘Ik vind het niet leuk dat je het uitlegt op een Donald Duck-manier. Ik heb daar hard voor gewerkt en jij doet het voorkomen alsof het gemakkelijk is.’ Daar ben ik het niet mee eens. Mensen zijn al genoeg onder de indruk van de wetenschappers op hun voetstuk.”

Hoge stem

„Ik kan me niks voorstellen bij die 1,6 miljoen kijkers van De Wereld Draait Door. Als ik een verhaal moet houden voor een zaal, vind ik dat veel spannender. Matthijs van Nieuwkerk stelt me bovendien geen vragen waarop ik me niet heb voorbereid – het mag op televisie niet te specialistisch worden. Het commentaar op Twitter over mijn optredens bij DWDD volg ik niet meer sinds een uitzending over Fukushima, in maart 2011. Ik had verteld hoe 30.000 mensen op een gruwelijke manier aan hun einde zijn gekomen. Daarna las ik op Twitter dat ik een stom paars shirt aan had en dat mijn stem irritant hoog is. Dat greep me aan – wat voor druif ben je als je op zo’n moment bezig bent met mijn shirt? En ja, ik heb een hoge heldere stem. Ik stuiter. Praat snel. Heb een wat vrouwelijke motoriek. Dat zijn dingen waarover mensen een mening kunnen hebben. Natuurlijk vind ik dat weleens lastig. Maar ik verwacht niet dat 1,6 miljoen mensen mij allemaal leuk vinden.”

Gymschoenen naaien

„Op de middelbare school gaf ik al bijles. Tijdens mijn studie begon ik daarnaast met het ontwikkelen van workshops waarin wetenschap wordt uitgelegd aan scholieren. Nu wil ik een bedrijf beginnen dat onderwijsmethodes maakt. Maar mijn grote doel is minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap worden. Ik wil graag bijdragen aan nog beter Nederlands onderwijs en onderzoek. Want dat is de enige manier waarop wij economisch een beetje gezond kunnen blijven. We willen geen Bangladesh zijn. Nederlanders gaan niet met z’n honderdduizenden tegelijk in Almere Buiten gymschoenen in elkaar naaien in een grote sporthal.”

Trucje

„Heel lang ben ik onzeker geweest. Wanneer zouden mensen mijn trucje doorhebben? Wanneer staat er iemand op die óók kan wat ik doe – zo moeilijk is het namelijk niet. Mijn aanpak is simpel: mijn verhaal moet ik aanpassen aan de bestaande informatie in jouw hoofd. Alleen dan beklijft het. Ik ben weleens de Jack van Gelder van de wetenschap genoemd. Ik vertel welke wedstrijden er gespeeld zijn en geef daar een analyse over. Ik mis het wel om zelf onderzoek te doen. Iets te ontdekken wat nog niemand ontdekt heeft. Maar ik zou een heel gemiddelde wetenschapper zijn. De studie natuurkunde is een proeve van bescheidenheid: je komt erachter dat je heel erg slim moet zijn om de natuur te begrijpen. Ik heb vrienden op de universiteit die alles zo veel sneller doorzien. Uiteindelijk kom ik er altijd wel, maar het vuurwerk – dat mis ik. Met wat ik nu doe, kan ik meer een stempel drukken.”

    • Andreas Terlaak
    • Anne Dohmen