Een bloeiende snoes

Joyce Roodnat

Over Hamlet, Abke Haring, Brancusi, Mademoiselle Pogany, Viviane Sassen, Elektra.

En weer zijn er, lees ik in het Amerikaanse webmagazine Salon, weldenkers die zich hard maken voor een, zoals dat heet, sekseneutrale opvoeding. Ze bedoelen het goed. Maar wacht. Ga, voor je beteuterde jongens aan de rand van de poppenwieg fokt en lusteloze meisjes met autootjes op hun schoot, eerst even naar het toneel, de snelkookpan voor de menselijke soort. Bezoek bijvoorbeeld Hamlet vs. Hamlet van Toneelgroep Amsterdam. In de versie van Tom Lanoye en Guy Cassiers is prins Hamlet een prinses. Actrice Abke Haring speelt haar. Of toch hem? Lanoye en Cassiers lijken met hun aanpak van Shakespeares beroemdste stuk te bedoelen dat het niet uitmaakt.

Maar het maakt wel uit. Sekseneutraal bestaat niet. Integendeel. Probeer die sekse uit te schakelen en je hebt het alleen nog maar dáárover: is die persoon nou een man of een vrouw, een meisje of een jongen?

Abke Haring oogt als een jongen, loopt als een jongen, praat als een jongen. Maar ze ís een vrouw. In de sterkste scène van deze voorstelling geeft Hamlet Ophelia furieus haar vet en daarbij draagt de prins een hemd dat geen geheim van haar borsten maakt. Ik kan me vergissen maar ik heb sterk de indruk dat hun betraande geworstel de lesbische arthouse-filmhit La vie d’Adèle echoot.

Vrouwelijk, mannelijk, het is zo onmiskenbaar. In Museum Boijmans loop ik op de tentoonstelling Brancusi, Rosso, Man Ray – Framing Sculpture om misschien het mooiste, en zeker het liefste beeld van Constantin Brancusi heen: ‘Mademoiselle Pogany I’, uit 1913. Een gestileerde kop van gladglanzend brons. Een ei eigenlijk, met de enorme ogen van een insect. Tegen de linkerwang liggen samengevouwen handen gevleid. Het is een ontwapenend gebaar, behaaglijk, vertrouwd: ik ga lekker slapen, ga je mee? Het maakt dit beeld onweerstaanbaarder dan al zijn andere beelden. En al kan een man ook zo’n gebaar maken, dit beeld wordt er onbetwistbaar vrouwelijk door. Het zindert van verliefde spanning, het verraadt dat de beeldhouwer in haar nabijheid zijn geluk niet op kon.

‘Lief’ is in de kunst een gevaarlijke kwalificatie. Wil je iets de grond in boren dan noem je het lief. Maar Brancusi vreesde het niet, dus waarom erover gezwegen?

Weer kuier ik om het beeldje heen. Het is meesterlijk hoe het voor mijn ogen verandert. Op rechts zie ik een oudere vrouw met een knot. Die verschuift, vanachter, naar een abstracte verzameling bollen. Op links, de kant waar de handen zitten, veranderen die bollen in een verlegen meisje van een jaar of tien. En daar is ze weer van voren: een bloeiende snoes.

Ik ga door naar het Nederlands Fotomuseum voor Umbra, een expositie van werk van de wonderbaarlijke Viviane Sassen. Richt Sassen haar lens dan verandert ze de wereld en die wereld is spannend op de manier van Brancusi – even weet je niet wat je ziet... wacht: er gaat iets dagen, er doemt iets op. Zoals die stompen. Brrr. O nee, het is een vrouw, duidelijk een vrouw: haar rug en schouder, haar knie, ze steunt op haar vingertoppen. Sassen zag het en ik nu ook.

Het Nationale Toneel speelt Elektra, van Sophocles maar in de bewerking van Hugo von Hofmannsthal. Het stuk vertelt hetzelfde verhaal als Hamlet. Een koning wordt lafhartig vermoord; zijn aan de moord medeplichtige vrouw huwt de moordenaar die zijn plaats inneemt. Zijn kind zint op bloedige wraak en wordt voor gek versleten. Het oordeel over Hamlet – „There’s a method to his madness” – gaat ook op voor Elektra. Gek doen is deel van de strategie. Maar er is een doorslaggevend verschil. Elektra zou best het mes willen opnemen, maar ze is aangewezen op haar broer Orestes. En die aarzelt – net als Hamlet. Eigenlijk durft hij niet – net als Hamlet. Hij faalt als man – net als Hamlet.

Orestes’ moordpartij voltrekt zich moeizaam. En Elektra? Die is diep teleurgesteld, zegt regisseur Casper Vandeputte na afloop van de voorstelling. Want: „Zij mikte op een Quentin Tarantino-slachting.”

Hamlets spokende vader eist van hem dat hij een man is, een koningszoon die zijn plaats op de troon opeist. Elektra’s drama steekt in haar vrouw zijn: ze kan het bloed tegen de muren laten spatten maar ze mag het niet.

Een vrouw als Hamlet? Is Elektra ooit door een man gespeeld die deed of hij een vrouw was? Nee, geen denken aan. Hamlet, Elektra, Orestes. Zegevieren doen ze geen van drieën, maar zonder hun sekse zijn ze nul.

    • Joyce Roodnat