Opinie

    • Folkert Jensma

Een APK van de rechtsstaat

Recht Folkert Jensma

De senaat deed vorige week een ‘systeemcheck’ van de rechtsstaat. Het kabinet blijkt hier en daar over de grens te gaan.

Week in week uit zit men in de senaat gehoorzaam, meestal vrij geleerde en gedetailleerde commentaren te geven op afzonderlijke wetsvoorstellen. Waarna met wisselende tegenzin meestal wordt voor gestemd. Maar vorige week nam men een halve dag de tijd om over de rechtsstaat als geheel te debatteren. Eens kijken of al die dakkapellen, serres en muurtjes die het kabinet in de rechtspleging doorbreekt, het gebouw niet aantasten.

Exact waar de senaat dus voor is. Men zocht de ruimte, inhoudelijk, maar ook politiek. Nu heeft de senaat wat juridische kwaliteit en onafhankelijkheid betreft nogal een voorsprong – met dit ene fundamentele debat kan ik hier nog weken vooruit. De Tweede Kamer is langs partijpolitieke lijnen geheel opgedroogd. Daar mag geen vertegenwoordiger van een coalitiepartij nog hardop zeggen wat hij er echt van vindt. Het regeerakkoord is koning en als het toch anders moet, dan alleen als er ergens geruild kan worden. Aan voortschrijdend inzicht doen ze daar één keer per vier jaar.

De bewindslieden Teeven en Opstelten hebben het meestal moeilijker met de polder dan met de Kamer. De Orde van Advocaten meezeulen, de Rechtspraak niet al te zeer tegen zich in het harnas jagen, de politiebonden stilhouden, opvliegers in de media beteugelen, de PVV zo terloops mogelijk bedienen, de opinieleiders in de wetenschap, de nationale ombudsman. Zij hebben enige hindermacht. Het senaatsdebat was voor het kabinet niet meer dan een soort academische APK, waar vooral toekomstige problemen door gebrekkig of verkeerd onderhoud duidelijk worden. Die bleken er dus te zijn.

Veel fracties is het steeds verder afknijpen van de toegang tot de rechter te gortig aan het worden. Het kabinet is aan, of over de grens met het verhogen van griffierechten en het beperken van de gesubsidieerde rechtsbijstand. Politiek is daar de rek uit. Kleine ondernemers kunnen of willen hun vorderingen al niet meer via de rechter innen, louter vanwege de kosten. De kloof wordt te groot, partijen blijven bij de rechter weg. Griffiegelden kunnen in hoger beroep al tot 15.000 euro oplopen – dat moet je dus betalen, alleen om je te mogen verweren. Ook als je geen bedrijf, maar een burger bent. Die prijslijsten zijn niemand bekend, totdat ze je overkomen.

De echte waarde van zo’n debat zit in de systeemkritiek, in de manier waarop de macht en het recht zich in de democratie tot elkaar verhouden. Tijdens een hoorzitting met experts vorige maand was de stemming somber. Een kabinet dat eenzijdig inzet op repressie, van tegenspraak noch kritisch advies is gediend en wetgeving vooral ziet als probaat middel om problemen mee weg te toveren. Het concept van de democratische rechtsstaat, waarin juist niemand het laatste woord heeft, maar evenwicht door tegenspraak ontstaat, was dringend aan politieke erkenning toe. En wel door de macht zelf. Eigenlijk was het een oproep tot herijking van de kernwaarde in een democratische rechtsstaat. Namelijk dat de macht (de overheid) zich houdt aan ‘maat en regel’. De senaat moet dan moedig genoeg zijn om ‘truth to power’ te spreken. Dat bleek niet tegen dovemansoren gezegd. Franken (CDA) schetste een onthutsend beeld van een rechterlijke macht waar geldgebrek ervoor zorgt dat er te weinig getuigen worden gehoord en dossiers slechts gedeeltelijk worden gelezen. De VVD bleek nu tegenstander van het steeds repressievere strafrecht dat de partij zelf in het kabinet met animo vorm geeft. Over de voorgenomen grotere invloed van het slachtoffer op het strafproces zei Duthler dat ‘we het volksgericht reeds lang achter ons hebben gelaten’. De PvdA vond, met steun van SP en D66 dat de concentratie van álle macht over de politie bij Justitie, dit departement te machtig maakt . De minister van Binnenlandse Zaken zou (weer) voor een noodzakelijk tegenwicht moeten zorgen.

Een spannend avondje dus. En ik weet zeker, het komt (hier) allemaal terug. APK’s zijn meestal vrij goed.

    • Folkert Jensma