De Russen bezetten de Krim, maar niet de krant

Wat zei Poetin nou precies over het hypocriete Westen, dat Kosovo bombardeerde maar hem van de Krim wil houden? Ze naaiden iedereen?

Zo stond het in de exegese die de krant woensdag bracht van Poetins toespraak over Oekraïne en de Krim (‘Sinds 1991 is Rusland keer op keer bedrogen’, 19 maart). Mooi vormgegeven als ‘Het Grote Verhaal’ – wat het dit keer ook echt was, met veel tekst. Maar het stuk was vooral frappant door de tekstlezing, gedrenkt in Russische historie en geest, van redacteur Oost-Europa Hubert Smeets.

Dat was een puik staaltje, in een diepe internationale crisis waarvoor de krant alle registers moet opentrekken.

Alleen, „naaien”?

Ik vond dat niet terug in de internationale pers, die zich baseerde op de Engelse versie van de toespraak. Daarin staat „they [het Westen] had everyone agree” [inzake Kosovo], instemmen. Maar Smeets, die Russisch leest, zag dat in het origineel letterlijk staat „ze bogen iedereen voorover” – een verwijzing naar gevangenisjargon voor onderwerping. Hij besprak het met Russen in huiselijke kring en kwam uit op „naaien”. Niet al te expliciet, maar met de lading van ‘geweld aandoen’ en ‘vernederen’.

Zo bedient Poetin in zijn woordkeus de wereld een tikje netter dan het thuisfront. Toch goed om te weten.

Het maakt ook duidelijk dat NRC Handelsblad, met een traditie op buitenlandgebied, zich nog steeds kan onderscheiden door kennis en expertise die is opgebouwd over een langere periode dan die van moderne functieroulatie. ‘Specialisten’, zoals eerder Peter Michielsen (Oost-Europa) en nu nog Carolien Roelants (Midden-Oosten) zijn voor een nieuwsorganisatie weerbarstige en soms lastige types – maar wel broodnodig.

De crisis raakt ook een snaar bij lezers, die de redactie geregeld lange en ter zake kundige reacties sturen. Kritiek is er ook, want sommigen klagen dat de krant de zaak eenzijdig westers belicht. Heeft de krant de omwenteling op het Maidanplein niet te mooi voorgesteld? Heeft Poetin niet gelijk? Een briefschrijver uit Groningen verzucht: „De internationale rechtsorde is iets uit het sprookjesboek.” Waar is de krant van Heldring, vraagt hij, die „oase van erudiete nuchterheid in een woestijn van sprookjes”?

Ja, het commentaar van de krant veroordeelt de Russische interventie. Op zichzelf hoeft dat niet te verbazen: in de Beginselen die de krant in 1970 publiceerde, schaarde de krant zich achter „de grondslag van het Atlantisch bondgenootschap”, de NAVO die Poetin niet aan zijn grens wil hebben. De krant deed dat niet om ideologische redenen, maar omdat vrede en veiligheid in Europa „niet gediend zijn met machtsvacua”.

Maar goed, daarmee kun je inderdaad ook nog de Russische annexatie van de Krim, of heel Oekraïne, verdedigen.

Feit is dat het accent in de commentaren allengs is verschoven naar een soms wat hooggestemd pleidooi voor de internationale rechtsorde – een begrip dat destijds nog in volle ontwikkeling was. En soms laveert de krant dan tussen realisme en idealisme (zoals bij de premature steun voor een aanval op Syrië, die er niet kwam). Inzake Oekraïne waren de commentaren stevig, maar alles bij elkaar toch niet bevangen door Verlichtingskoorts. Realisme betekent tenslotte nog niet dat je je maar door machthebbers naar voren moet laten buigen.

En die „oase van erudiete nuchterheid” trof ik wel degelijk aan, in de stukken van de redactie Buitenland, die al vanaf het begin alert, precies en niet optimistisch waren. Smeets deed in vijf maanden drie keer verslag vanuit Oekraïne en ontpopte zich, ook op Twitter en Facebook als een eenmanspersbureau, mede dankzij zijn toegang tot primaire bronnen.

Hij signaleerde al vroeg dat de protestbeweging de regie kwijt was en dat er ook een ‘Automaidan’ ontstond van rechts-radicale krachten. Nog eerder, al in december, interviewde Smeets een voorman van de eerdere ‘Oranjerevolutie’, Roman Bezsmertny, die het somber inzag: dit ging fout aflopen. De situatie was „zeer gevaarlijk”. Euforie ontbrak. Diplomatiek redacteur Juurd Eijsvoogel legde consequent de internationale context – én de verschillen met Kosovo – uit. Eind februari bracht de krant een stevige special van acht pagina’s.

Alles dus weer in orde, ombudsman? Nee, zeker niet. Want er viel een pijnlijk gat omdat de krant sinds enkele maanden geen correspondent in Moskou heeft – na haar vertrek is Thalia Verkade nog niet opgevolgd. Stemmen vanuit het Russische perspectief ontbraken dus juist op het hoogtepunt van de crisis. Dat werd niet echt goedgemaakt door commissaris Derk Sauer van NRC Media in College Tour, waar hij zich overigens aan Poetins zijde schaarde. Nee, hij vertolkte daarmee niet, zoals een lezer vraagt, de mening van de krant – en bepaalt ook niet de koers van de berichtgeving.

Toen de crisis tot een kookpunt kwam, was het dus improviseren: na Smeets, die zijn handen meer dan vol had aan het bureau in Amsterdam, reisden redacteuren Tijn Sadée en Emilie van Outeren naar het gebied, én oud-correspondent in Moskou Laura Starink, alweer enkele jaren geleden vertrokken bij de krant.

Eén Rus, een Siberiër, kwam helemaal niet in de krant. Werk van fotograaf Oleg Klimov, een veteraan van NRC Handelsblad die sinds 1991 onder meer de oorlogen in Tsjetsjenië en Kosovo versloeg, zag ik jammer genoeg onlangs opduiken bij de concurrent. Kennelijk is het contact met hem verwaterd.

Dat kun je betreuren, want Klimov is een echte fotojournalist. Maar, zegt chef fotoredactie Evert Hermans, er zijn genoeg goede alternatieven. En inderdaad, ook fotografen komen en gaan. Alleen, de krant heeft nu geen eigen fotograaf in het gebied en put dus uit hetzelfde materiaal van fotobureaus als andere media.

Zo heeft de krant zich in deze crisis met hoogwaardige stukken van zijn beste kant laten zien – maar werd ze als geheel toch nog verrast door de escalatie in Kiev en op de Krim. Tégen de Russen, zoals sommige lezers menen, was het niet, te lang zónder Russen wel.

Reacties: ombudsman@nrc.nl