Het echte werk gaat nu pas beginnen

Het zou goed zijn voor de stad als er eens „een frisse wind ging waaien”, aldus Jan Paternotte in de campagne. Dat mag hij nu gaan laten zien. Maar met wie?

Jan Paternotte, lijsttrekker van D66, moet nu kleur bekennen. foto anp

Verantwoordelijkheid. De D66-coryfeeën Roger van Boxtel, Gerrit Jan Wolffensperger en Edo Spier begonnen er woensdagavond al over na de eerste prognoses waarin de gigawinst zich aankondigde. En niet zonder reden.

Een grote overwinning staat bij D66 immers niet gelijk aan macht, leert de geschiedenis. In 2010 nog verknalde de partij ondanks een verkiezingswinst van vijf zetels deelname aan het Amsterdamse stadsbestuur. Oorzaak: amateuristisch optreden. De verantwoordelijkheid om er nu, als grote triomfator, een succes van te maken, is dus groot en historisch beladen.

Anders dan in voorgaande gevallen waarin D66 het stadsbestuur mocht completeren, moet de partij nu als grootste partij van de stad kleur bekennen. Met wie wil het Amsterdam besturen? Een luxepositie die niet zonder gevaren is.

De meest voor de hand liggende coalitie is er een zonder de PvdA. Meer dan eens benadrukte D66-lijsttrekker Jan Paternotte hoe goed het zou zijn voor de stad als er na decennia van PvdA-dominantie „een frisse wind” zou gaan waaien. Op een partijcongres in februari in de Beurs van Berlage accentueerde partijleider Alexander Pechtold die intentie. „Vanzelfsprekendheid van macht, geconcentreerd bij één partij is niet goed voor de democratie.”

Volgens Pechtold zou het „mooi” zijn als zijn partij de PvdA in Amsterdam af kon helpen van het „we rule this city-syndroom”. Het zou de weg vrijmaken voor een nieuwe politieke koers, waarmee „oude tegenstellingen doorbroken worden”.

Erfpacht

Een van de gevoeligste tegenstellingen tussen PvdA en D66 is het afbouwen van de voorraad van rond de 230.000 sociale huurwoningen in de stad. PvdA wil die op peil houden, D66 wil dat aantal verminderen ten faveure van woningen voor de middenklasse.

Een tweede tegenstelling is die over de omstreden erfpacht: is en blijft de grond onder woningen in de stad van de gemeente (PvdA), of moeten huiseigenaren de mogelijkheid krijgen die te kopen en zo te profiteren van een stijgende grondprijs, zoals Paternotte de kiezer beloofde? De erfpachtkwestie is urgenter – op 22 mei is er een referendum over – en ook meedogenlozer: het voorstel wordt wel of niet ingevoerd, er zijn weinig mogelijkheden om de gevolgen te verzachten voor een twijfelende partij.

Als het D66 menens is deze ambities te realiseren, ligt samenwerking met de VVD voor de hand. GroenLinks is in dat geval nodig voor een meerderheid. Eén probleem: de partij heeft dezelfde standpunten over wonen als de PvdA, zij het dat ze in de campagne minder hard naar voren zijn gebracht.

Bijkomend voordeel van zo’n liberale coalitie is voor D66 dat ze dan in een comfortabele middenpositie zit tussen twee electorale concurrenten. Symbolisch in dit opzicht is de machtsbasis van D66 in de stad. Het is na woensdag de grootste partij in de thuisbasis van hun directe concurrenten: West (PvdA), Zuid (VVD) en Oost (PvdA en GroenLinks).

Financieel orde op zaken

Ook inhoudelijk is deze ‘Lila-coalitie’ interessant voor D66. In de afgelopen jaren kaapte de partij onder leiding van Pechtold al met succes onderwijs als thema weg van de PvdA. In de Amsterdamse campagne onderstreepte Paternotte het belang van „financieel orde op zaken stellen” – een klassiek VVD-thema.

Toch zou D66 ook een samenwerking met de PvdA serieus moeten onderzoeken. Nu Hilhorst, het gezicht van de nederlaag, is afgetreden, zal de PvdA de aandacht verleggen naar haar machtspositie. Met tien zetels zijn de sociaal-democraten de tweede partij van de stad. Daar kan D66 niet zomaar eventjes aan voorbij gaan.

Samen hebben D66 en de PvdA een meerderheid van 24 zetels. Te krap om een stabiel stadsbestuur te vormen, al was het maar omdat Paternotte letterlijk de enige is in zijn hele fractie met ervaring in de gemeenteraad. Doorgaans een recept voor brokken. Bovendien zijn de tegenstellingen in de campagne strek aangezet. Zoals de PvdA’er die sneerde: „Wat zijn nou de kernpunten van D66? Chinees en Engels op de basisschool. Voor wie is dat in hemelsnaam?”

Een derde partij is dus nodig. GroenLinks ligt ook in dat scenario voor de hand. Feit is dat D66 dan ‘over links’ gaat regeren terwijl de partij bij de verkiezingen een lijstverbinding had met de VVD, een afspraak om zogenaamde restzetels niet verloren te laten gaan aan de linkse partijen.

Alle andere opties van D66 en PvdA met VVD, GroenLinks of de SP zijn minder waarschijnlijk.

Welke coalitie het ook wordt, Paternotte moet in de komende weken mensen en partijen gaan teleurstellen. Een delicate aangelegenheid want niets zo veranderlijk als een formatieproces. Wie vandaag wordt bedankt, is morgen wellicht toch weer nodig om een stadsbestuur te helpen vormen.

Bij zijn dankspeech op de uitslagenavond zei Paternotte niet voor niets: „Het echte werk gaat nu beginnen.”