Getrouwd met de muziek

Uit een ongeautoriseerde biografie van Reinbert de Leeuw komt een delirische activist naar voren voor wie de Duitse laat-romantiek de kern van zijn werk is.

Reinbert de Leeuw tijdens een repetitie met het Residentieorkest Foto ANP

Afgelopen zomer zou bij De Bezige Bij de geautoriseerde biografie verschijnen van componist, dirigent, pianist, auteur, bestuurder en actievoerder Reinbert de Leeuw, geschreven door musicologe Thea Derks. De gebiografeerde stak hier echter een stokje voor. Reinbert de Leeuw – mens of melodie bevatte fouten, vond De Leeuw. Ook zouden essentiële feiten ontbreken en zou wel aanwezige informatie niet relevant zijn. Hij gaf daarom niet zijn autorisatie.

Derks zat niet bij de pakken neer en vond een andere uitgever. Hoewel ze niet duidelijk maakt of ze na De Leeuws afwijzing haar tekst heeft veranderd, dringt zich de vraag op of diens kritiek terecht was. Er staan inderdaad foutjes in, al storen die Derks’ betoog niet. Maar de vraag welke feiten relevant zijn, bepaalt de biograaf, niet de gebiografeerde. Als iemand hecht aan een imago, moet hij zijn autobiografie schrijven.

Wat De Leeuw met essentiële feiten bedoelde, lichtte hij niet toe. Maar nu het boek er is, wordt wel duidelijk dat Reinbert de Leeuw – mens of melodie in ieder geval een duidelijke visie ontbeert. De biografie is een feitelijk verslag van een leven, geschreven in een onspectaculaire stijl. Het boek eindigt met een hymnische beschrijving van De Leeuws nieuwste compositie die vorige maand in première ging. Daarvoor laat Derks uitvoerig maar zonder verhelderend commentaar zien wanneer De Leeuws persoonlijkheid zich begint te manifesteren, wat hij zich voornam en wat hij deed om zijn doel te bereiken.

Wellicht wilde Derks zich niet branden aan de vele heikele kwesties in De Leeuws leven, zoals zijn complexe relatie met componist Peter Schat die hem en andere oude vrienden in de jaren tachtig verweet linkse standpunten te blijven huldigen. Misschien wilde ze zich ook niet bezondigen aan goedkoop psychologiseer – wat overigens prijzenswaardig is –, hoewel het materiaal zich daar wel goed voor leent.

Barricades

Reinbert de Leeuw werd geboren in 1938 in Amsterdam-Zuid als kind van twee psychiaters. Twee dominees heeft hij in de familie, en ook diverse ziektegevallen en een zelfmoordenaar. Tijdens de oorlog heeft het muziekminnende, anti-autoritaire gezin De Leeuw een onderduiker, na de oorlog zijn de ouders zo vaak afwezig dat de jongen grotendeels zichzelf opvoedt. Als hij op 18-jarige leeftijd wees wordt, studeert hij eerst enige tijd Nederlands en kiest vervolgens voor de muziek, en dan vooral moderne muziek. Na zijn studie is hij een uitgekristalliseerde persoonlijkheid.

Hoewel areligieus, zet hij zich voor de moderne muziek in met de ijver en soms humorloosheid van een gelovige. In de omgang met anderen verwacht hij onvoorwaardelijke trouw. Anderen zijn genuanceerder over hem dan hij over anderen. Hij heeft ook gauw kritiek, maar kan daar zelf slecht tegen. Heeft hij zich een doel gesteld, dan schuwt hij de intellectuele onderbouwing niet. In de jaren zestig schrijft hij in het tijdschrift De Gids artikelen over muziek die nog steeds lezenswaardig zijn. Later wordt hij docent van het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, sinds tien jaar is hij ook hoogleraar in Leiden.

De Leeuw staat ook op de barricades. In de jaren zestig keert hij zich met een brief, een debat en een ordeverstoring tegen het onavontuurlijke programmabeleid van het Concertgebouworkest. In de jaren zeventig richt hij het Schönberg-ensemble op en ijvert hij met succes voor de instelling van het Fonds voor de Scheppende Toonkunst dat componisten financieel ondersteunt. Hij zit in besturen, heeft volgens zijn critici regenteske, zo niet pauselijke trekken, timmert als musicus internationaal aan de weg, componeert af en toe en krijgt prijzen.

Hoewel De Leeuw als publicist en musicus uiteraard hecht aan de presentatie van de boodschap, staat de boodschap altijd voorop. Hij neemt in principe alles ernstig en zijn eigen carrière staat voorop. Kortom: ‘Hij is getrouwd met de muziek’, zoals dirigent Edo de Waart eens over hem zei.

Derks heeft velen in de omgeving van De Leeuw geraadpleegd, de documentatie is zeer grondig. Om De Leeuws leven in een context te plaatsen, geeft ze ook allerlei tijdsbeelden, maar die doen in hun duidelijkheid en clichématigheid vaak journalistiek aan. Zo geeft ze van de jaren zestig het beeld dat rebellie toen universeel was. Ondanks het ontbreken van een sturende visie biedt het boek daarvoor wel het materiaal. Na lezing van Reinbert de Leeuw – mens of melodie begreep ik beter waarom de Duitse laat-romantiek de kern van De Leeuws muziek is en ook waarom hij musiceert met een expressie die zwaar op de hand is en grenst aan het delirische. Ook maakt de biografie duidelijk dat kleurrijke musici meer aandacht trekken dan de minder kleurrijke Ed Spanjaard en Jac van Steen, die vaak zeker zo goed zijn als De Leeuw.

    • Emanuel Overbeeke