EU wil Poetin sluipenderwijs pijn doen

Europa denkt voor nieuw energiebeleid: minder gas en minder olie uit Rusland.

Het voelde als een verplicht nummer, de trits nieuwe sancties die Europese leiders vannacht tegen Rusland aankondigden. Na de overrompelend snelle annexatie van de Krim door president Vladimir Poetin, dinsdag, moesten ze wel reageren. Daarom zijn tegen nog eens twaalf beleidsmakers op de Krim en in Moskou strafmaatregelen genomen, bovenop de 21 namen die maandag werden bekendgemaakt. En daarom is de eerstvolgende EU-Ruslandtop in juni definitief afgezegd.

De 28 EU-lidstaten, met hun uiteenlopende handelsbelangen, blijven worstelen met het sanctievraagstuk. Europa maakt een weliswaar eensgezinde, maar zwakke indruk. Op de achtergrond tekenen zich echter de contouren af van een strategie die de Russische economie daadwerkelijk kan raken. Niet onmiddellijk, maar sluipenderwijs. Sleutelwoorden: olie, gas, Gazprom.

EU-leiders spraken vanochtend in Brussel, op de tweede dag van hun top, over energie- en klimaatbeleid. Die thema’s stonden al lang zo gepland. Maar „gezien de omstandigheden” was er „een sterke focus op het verminderen van energieafhankelijkheid”, zei EU-chef Herman van Rompuy.

De EU haalt ruim 30 procent van haar gas uit Rusland. Het percentage Russische olie is ongeveer even groot. Het verminderen daarvan zou Rusland veel meer in de problemen brengen dan gerichte sancties tegen individuen. Of zoals Bondsdaglid Michael Fuchs, partijgenoot van bondskanselier Angela Merkel, het deze week verwoordde: „Wat Rusland echt pijn zou doen is als Duitsland minder gas en olie zou kopen.” Zelfs een paar procentpunt minder, zei Fuchs, heeft al grote gevolgen voor Russische staatskas. De gasleveranties aan de EU zijn goed voor zo’n 17 miljard euro.

Brede economische sancties liggen moeilijk: discussies hierover zouden tijdrovend en lastig zijn, want de pijn van tegensancties moet ook eerlijk verdeeld worden. En niemand wil de diplomatie helemaal afschrijven. bondskanselier Merkel drong vannacht opnieuw aan op een internationale missie naar het oosten van Oekraïne, om eventuele Russische provocaties te onderzoeken. Als Poetin hiermee „binnen enkele dagen” niet instemt, stuurt de EU een eigen missie.

Maar Merkel sprak vannacht ook over een „ongelooflijke vertrouwensbreuk” met Rusland. Ook bij andere Europese leiders is de hoop op dialoog flinterdun geworden. „Het besef dat de relatie met Rusland een strategische heroriëntatie behoeft, is groter dan ooit”, zegt een EU-diplomaat. Die relatie gaat hoe dan ook verslechteren, maar, zo klinkt het, moet vooral ook veranderen. In kringen rondom Merkel zou meer en meer worden benadrukt dat principes uiteindelijk belangrijker zijn dan handelsbelangen.

Energieonafhankelijkheid is geen nieuw concept in Europa. Toen Rusland in 2009 de gaskraan naar Oekraïne dichtdraaide en daarmee ook EU-lidstaten in Midden-Europa in de problemen bracht, werd meteen gezocht naar andere energiebronnen, zoals vloeibaar LNG-gas. Het aandeel Russisch gas daalde van 45 naar ruim 30 procent.

Volgens diplomaten in Brussel heeft het concept onmiskenbaar „nieuw elan” gekregen door Poetins annexatiedrift. Temeer daar het Russische aandeel weer groeit. „Zonder actie komt onze afhankelijkheid van Russisch gas in 2035 uit op 80 procent”, zegt een hoge EU-functionaris.

Kan Europa toe met minder olie en gas uit Rusland? Eurocommissaris Günther Oettinger (Energie) zette maandag in Brussel al uiteen dat meer gas zou kunnen worden afgenomen van landen als Noorwegen, Nigeria, Algerije en de VS. Het is duurder, maar het kan. Oettinger dringt al jaren aan op vervolmaking van de gemeenschappelijke Europese energiemarkt, met onder meer extra pijpleidingen. Geluk bij een ongeluk: door de zachte winter zijn de Europese gasvoorraden nu groot.

Vooral de VS kunnen Europa snel te hulp schieten: het Amerikaanse verbod op de export van ruwe olie, ingesteld in reactie op de Arabische olieboycot in 1973, zou kunnen worden opgeheven. Hierover zouden al aftastende gesprekken worden gevoerd. „Als het olieaanbod ineens wordt, zal de prijs van Russische olie bovendien kelderen”, zegt een EU-diplomaat. Ook in de VS zelf zou het draagvlak voor het gebruik van dit ‘energiewapen’ groeien.

Welke optie ook wordt gekozen, de omschakeling naar andere energiebronnen zal niet eenvoudig zijn, en kan jaren duren. Dat stelt de politieke wil van de Europese leiders op de proef. Ook met betrekking tot de eurocrisis nam de politieke actiebereidheid af naarmate de crisis verder achter ons kwam te liggen. Maar dat het weer business as usual wordt met Rusland,lijkt uitgesloten.