De onbeheerste escalatie

Het conflict tussen Rusland en het Westen raakt in de greep van de escalatie. De partijen reageren op elkaars daden in de overtreffende trap. Die escalatie wordt aan beide kanten mede gevoed door de angst van leidende politici om door het eigen kamp voor lafaard, appeaser, te worden uitgemaakt en de geloofwaardigheid te verliezen. Ze nemen risico’s die in normale tijden onaanvaardbaar zouden zijn, gaan desnoods tot de rand van de oorlog. En dan hoeft er niet veel meer te gebeuren of die grens wordt gepasseerd. Escalatie brengt bovendien de publieke opinie in opwinding, tast de redelijkheid aan en brengt de vrede in gevaar.

In veel commentaren wordt gespeculeerd over een herleving van de Koude Oorlog. Ik geloof dat dit een vergissing is. In die worsteling ging het tenslotte om de wereldhegemonie. Daarbij is de Koude Oorlog ook niet denkbaar zonder ideologisch lading. In Oost-Europa heersten de communistische partijen, in West-Europa en zelfs Amerika vormden de communisten een vijfde colonne. Intussen heeft niet alleen het communisme zijn magie verloren. Dat geldt voor alle ideologieën. Misschien is in plaats van het communisme in Rusland het nationalisme teruggekeerd. En dat wordt versterkt door revanchisme dat het gevolg is van de verloren Koude Oorlog. En revanchisme kan ook in de wereldpolitiek een noodlottige bron van energie zijn.

Poetin speculeert hierop. In zijn toespraken verklaart hij het verlies van de Krim ongedaan te willen maken en te oordelen naar de reacties die hij bij de plaatselijke bevolking wekt, heeft hij het voor de meerderheid bij het rechte eind. Voorzover nu valt te beoordelen, is deze annexatie gelukt – maar nog niet voltooid. De Oekraïense minister van Defensie Tenjoech heeft verzekerd dat zijn strijdkrachten op de Krim blijven. Twee elkaar vijandige legers in hetzelfde beperkte, betwiste gebied.

Nu het laatste resultaat van een verder uit de hand lopende escalatie. Die laatste fase is ‘het spastisch drukken op alle knoppen’, zoals Herman Kahn het een halve eeuw geleden in zijn boek On Escalation heeft uitgedrukt.

Voor de Westelijke politieke leiders vormen Oekraïne en de Krim een verschrikkelijk dilemma. Poetin en zijn regering hebben een gebied geannexeerd dat tot een andere staat hoorde en nu zijn ze bezig die staat te verzwakken, misschien met het doel die op den duur op te heffen. Dat proces duurt al maanden. Als er geen einde aan komt, of als de annexatie niet wordt teruggedraaid, zal Rusland uit de G8 worden verwijderd. Een aantal Russische vooraanstaande economen en zakenlieden mag niet meer naar het Westen en hun tegoeden zijn bevroren. De secretaris-generaal van de Verenigde Naties gaat naar Moskou. Zonder tegenmaatregelen gaat het niet meer. Maar wat er nu wordt gedaan, is volgens de oppositie in Amerika veel te zwak. De grote vraag voor de komende maanden is, hoe de escalatie verder zal gaan.

Tot dusver heeft Poetin de problemen met Oekraïne en de Krim als nationale kwesties beschouwd, die binnen de grenzen van de regio moeten worden opgelost, terwijl het Westen er hoe langer hoe meer van uitgaat dat we met mondiale zaken te maken hebben.

Maar hoe breng je dit Poetin aan het verstand? Door veel strengere economische maatregelen. Dat zou dan ook het volgende hoofdstuk in de escalatie betekenen, waarin Rusland zich niet onbetuigd zou laten. Tot een winst- en verliesrekening is het in het Westen nog niet gekomen, maar zoals het er nu uitziet wordt het daarvoor de hoogste tijd.

En dan heeft Poetin een geheim wapen: onze crisis waaraan we ons juist dachten te ontworstelen. Dan krijgen we bijvoorbeeld geen Russisch gas meer. Een vrije Krim tegenover een voortgezette crisis, is dat een alternatief?

Nee, dat zou het resultaat van en onbeheerste escalatie kunnen zijn.

    • H.J.A. Hofland