Trends per partij en per regio Klassieke bolwerken wankelen

D66 pakt de Randstad, de SP versterkt haar basis, de lokalen winnen nu ook in het noorden. Oude bolwerken wankelen.

Er zijn van die steden waar je ze niet zo snel verwacht, de vrijzinnig-liberalen van D66. Bolwerken van oude industrie als Zaandam, Velsen, Schiedam en Enschede. Toch is D66 daar gisteren de grootste partij in de gemeenteraad geworden. Voorheen lukte dat die partij alleen in gemeenten waar veel studenten wonen, zoals Leiden en Delft. De partij heeft daarmee een doorbraak beleefd op plekken waar voorheen de PvdA een stevige machtsbasis had.

Maar ook enkele VVD-gemeenten zijn naar D66 opgeschoven. De VVD, die andere liberale partij, heeft eigenlijk twee soorten bolwerken. De traditionele aan de ene kant, met rijke gebieden als Het Gooi en de duingemeenten. En daarnaast de plekken waar de betere middenklasse in nieuwbouwwoningen woont, zoals Zoetermeer. Op beide fronten is het D66 gelukt de grootste te worden.

Toch komt dit niet helemaal uit de lucht vallen. D66 is een echte Randstadpartij, met daarnaast een basis in de grote gemeenten elders in het land. Het gebied waar de partij een grote aanhang heeft, ziet er enigszins uit als een hoefijzer, dat loopt van de Utrechtse Heuvelrug in het oosten, via Amsterdam naar beneden, langs de Zuid-Hollandse kustgemeenten.

Dat was al te zien bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen, in 2010. In 2012, bij de Tweede Kamerverkiezingen, werd dat beeld bevestigd. En daar is nu niets aan veranderd. Maar door het verlies van VVD en PvdA in datzelfde hoefijzer is D66 nu ineens in veel gemeenten op de hoogste positie gekomen. En ja, D66 heeft nu de meeste stemmen in Zaanstad, maar daar zijn in de raad drie andere partijen met evenveel zetels.

Dit laat ook meteen zien dat verkiezingsuitslagen weliswaar sterk kunnen veranderen, maar dat de kiezers grotendeels hetzelfde gedrag vertonen. Bolwerken blijven bolwerken, en echte doorbraken komen zelden voor.

Kijk bijvoorbeeld naar de Socialistische Partij, een andere winnaar van de verkiezingen. Op de kaart van grootste partijen kwam de SP vier jaar geleden nauwelijks voor. Nu zijn er meer dan tien gemeenten waar de socialisten de grootste zijn. Ook hier geldt: dit is vooral gebeurd op plekken waar de basis al aanwezig was. Zoals in Oost-Brabant, waar partijvoorzitter Jan Marijnissen en partijleider Emile Roemer vandaan komen. En Vlaardingen, waar medeoprichter Remi Poppe vandaan komt. En Oost-Groningen.

In dat laatste gebied doet de groei van de SP de PvdA pijn. In de drie noordelijke provincies is de PvdA doorgaans in bijna alle gemeenten de grootste partij. Nu is dat bijna nergens meer het geval. Behalve naar de SP zijn de kiezers daar ook naar lokale partijen overgestapt.

Al met al zijn de lokale partijen misschien wel de grootste winnaars van deze verkiezingen. Bijna 30 procent van de kiezers heeft op zo’n partij gestemd. Vier jaar geleden was dat iets minder dan een kwart. Het sterkst is de aanhang voor deze partijen doorgaans in het katholieke zuiden, waar vroeger de KVP en later het CDA een machtsbasis had. Dat die partijen nu ook in het noorden sterk worden, is nieuw. Een opmerkelijk voorbeeld is Wakker Emmen, dat van vijf naar vijftien raadszetels gaat, negen zetels meer dan nummer twee PvdA. Er is geen lokale partij in Nederland met een zo sterke positie in de raad.

Een van de meest opmerkelijke electoraal-geografische fenomenen is evengoed onveranderd gebleven: de Biblebelt. Deze strook protestants-christelijke gemeenten, die loopt van Zeeland tot de kop van Overijssel, is en was een gebied waar SGP en ChristenUnie veel stemmen trekken. Wel opmerkelijk is dat de ChristenUnie nu ook in Zwolle de grootste is. Want Zwolle maakt weliswaar deel uit van de Biblebelt, als grote stad heeft het toch een meer seculier karakter.

Bolwerken blijven bolwerken, zoals gezegd. Zelfs voor de PvdA, dat in de vier grootste steden niet meer de nummer één is. Toch scoorde die partij zelfs daar nu nog hoger dan gemiddeld in het land.

En ook de VVD, dat fors verloor in bijvoorbeeld Wassenaar, zou landelijk gezien blij zijn met bijna eenvijfde van de stemmen.