Reconstructie Hoe de PvdA de hoofdstad verloor

De campagnemachine van de PvdA is ijzersterk, maar vanaf het begin lag lijsttrekker Pieter Hilhorst, kersvers als wethouder, onder vuur. De partij verloor Amsterdam.

Lijsttrekker Pieter Hilhorst van de Amsterdamse PvdA voert tot op de verkiezingsdag campagne. Op het campagnebureau van de partij dankt hij ’s avonds de medewerkers. Foto’s Olivier Middendorp

Zaterdag 8 maart 2014

Niet Lodewijk, maar Thea is de meest opvallende steun voor de Amsterdamse PvdA-leider Pieter Hilhorst tijdens een campagnebijeenkomst in de Bijlmer. Terwijl cameraploegen en fotografen vicepremier Lodewijk Asscher omringen, opereert Thea Hilhorst anoniem. De oudere zus van Pieter is, te midden van veertig flyerende PvdA’ers en de geur van roti, gebraden kip en wierrook, „the positive voice” van haar broer, zegt ze.

Hilhorst kan wel wat positivisme gebruiken. De campagne in Amsterdam concentreert zich volledig op zijn persoon. De Telegraaf en Het Parool hebben hem al afgeschreven. In de peilingen staat D66 op een historische voorsprong. Alles wat Hilhorst doet, lijkt mis te gaan, ziet ook zus Thea. „Bij debatten zie ik hem slikken en is hij strakker rond zijn kaken.” Zelf stemt de hoogleraar rampen en humanitaire hulp GroenLinks, in haar woonplaats Utrecht. Lachend: „Dus ik ben links genoeg om Pieter hier vandaag te mogen steunen!”

Zondag 29 oktober 2012

De verbazing is groot als Het Parool eind oktober 2012 onthult dat Pieter Hilhorst de naar Den Haag vertrokken Lodewijk Asscher moet opvolgen als wethouder en lokaal PvdA-leider. „Jonge vriend, doe het niet! Je bent geen wethouder”, schrijft Parool-columnist Theodor Holman.

Hilhorst geniet op dat moment vooral bekendheid als columnist van de Volkskrant. Daarnaast is hij actief als spreekstalmeester. Zo leidt hij najaar 2011 het verzet tegen de dreigende uitzetting van een Angolese jongen. Op het plein voor de Tweede Kamer: „Mauro moet blijven!”

Amsterdammers associëren Pieter Hilhorst, de studentikoze slungel (1,92 meter) met zijn warrige krullenbos, eerder met GroenLinks dan met de PvdA.

Hilhorst probeert de kritiek op zijn gebrek aan bestuurlijke ervaring te pareren. „De ervaring waarop ik kan bogen, is dat ik ambtenaren scherp kan bevragen.”

Op zondagochtend 11 november zijn de vijftien leden bijeen om te stemmen over de opvolging van Asscher. Wethouder Carolien Gehrels en fractievoorzitter Frank Wolf oefenen nog wat druk uit op de twijfelaars met het argument dat Hilhorst „interessante vergezichten op sociaal gebied” kan schetsen. Over diens bestuurlijke onervarenheid zegt Wolf: „Hij is slim genoeg, die techniek komt vanzelf wel.” Hilhorst verslaat zijn tegenkandidaat met enkele stemmen verschil.

Bij zijn installatie als wethouder is Hilhorst bescheiden: „In mijn nieuwe rol zal ik zeker fouten maken, maar ik beloof u dat ik ervan zal leren.” De stemming is uitgelaten. De partij staat er in de peilingen goed voor: licht verlies ten opzichte van 2010, maar nog altijd twee zetels meer dan de tien van D66. De verbaal sterke Hilhorst, verwachten PvdA’ers, zal het goed doen in debatten en de media, en hij is aanstekelijk enthousiast in contact met kiezers.

Vrijdag 13 december 2013

Hilhorst is op werkbezoek in Antwerpen als hij hoort dat er een fout is gemaakt bij de gemeentelijke belastingdienst. In plaats van 1,88 miljoen is 188 miljoen euro aan toelagen overgemaakt aan Amsterdammers. En Hilhorst is als wethouder politiek verantwoordelijk. Hij beseft direct de impact: critici zullen het voorval aangrijpen als hét bewijs dat hij een financieel onbenul is. De campagne is begonnen.

Intussen is de ontzagwekkende PvdA-campagnemachine – de partij is al 65 jaar onafgebroken de grootste in de stad – op gang gekomen. Vrijwilligers spreken op straat mensen aan om hen te ondervragen over hun wensen en kritiek. De informatie verdwijnt in de laptop van Reinier Tromp, hoofd van het acht man sterke ‘tech-team’ van het campagnebureau.

Tromp, student politicologie „met een tic voor cijfers” en ervaring bij de herverkiezingscampagne van president Obama, heeft in 2012 zijn plan voor de campagne gepresenteerd. Kern: informatie verzamelen om te gebruiken. Op zijn laptop staat een kaart van Amsterdam met allemaal stippen. Elke stip is het adres van een vrijwilliger van wie alle gegevens bekend zijn. Zo kan Tromp meteen in elke buurt zien op wie hij een beroep kan doen. Wanneer kan iemand helpen? Wat vindt-ie leuk om te doen?

Zondag 12 januari 2014

In het eerste verkiezingsdebat gaat VVD-leider Eric van der Burg, collega van Hilhorst in het stadsbestuur, vol in de aanval: „Een goede wethouder van financiën zou nooit instemmen met het PvdA-programma.” Een plaagstoot van D66-leider Jan Paternotte („U bent geen Lodewijk Asscher”) laat Hilhorst onbeantwoord. Het Parool concludeert: „Wonderboy Hilhorst te licht bevonden”. Tv-programma 1Vandaag: „Een wethouder in het nauw”. De Telegraaf: „PvdA moet vol aan de bak”. In al die publicaties is Hilhorst het mikpunt. In het campagneteam trekken ze de conclusie: „Van de media moeten we het niet hebben.”

Hun ‘mediamonitor’ wordt een dagelijkse dosis masochisme. Maar de berichtgeving strookt niet met de realiteit op straat, zegt campagneleider Coen Pustjens. „Pieter begon in een zaaltje deemoedig over de belastingdienstblunder. 188 miljoen? De mensen wisten niet waar hij het over hád. Je hebt, zeker als PvdA, in een campagne ook te maken met mensen die geen krant lezen, niet op Twitter zitten en nauwelijks nieuws via de tv volgen.”

In de virtuele uitslagen blijft de PvdA nog krap de grootste. Hilhorst zegt: „Het komt goed. Op straat zijn mensen enthousiast.”

Zaterdag 25 januari 2014

Hilhorst springt in tram 7 in de bres voor twee vrouwen die racistisch worden uitgescholden en twittert daarna: „Kreeg knal voor mijn kop. Met andere passagiers vent tram uit gezet.” Sympathieke actie, denkt tech-man Reinier Tromp. Maar dat is buiten het frame van deze verkiezingen gerekend: Hilhorst is de stakkerd en nu ook nog eentje die zichzelf op de borst klopt. Resultaat: 416 reacties op Geenstijl en een hausse aan persiflages. „Iemand aangesproken op slechte adem. Samen met medepassagiers pepermunt uitgereikt.”

„PvdA-bashen is een hobby”, zegt Nels Wichers, in het campagneteam verantwoordelijk voor de social media.

In de gemeenteraad ligt Hilhorst onder vuur over de belastingdienstblunder. Hij wimpelt kritische vragen af, ondanks een hoorbaar advies van burgemeester Van der Laan: „Zeg nou gewoon toe dat je het in een brief uitlegt.” Hier openbaart zich een karaktertrek, zeggen bronnen rond het college: Hilhorst kan moeilijk toegeven dat hij zich vergist en mist de politieke vaardigheid anderen hun gelijk te gunnen.

Dinsdag 11 februari 2014

In het campagnekantoor zitten zes jonge mensen. Op tafel Inside the cave; de papieren weerslag van de Obama-campagne 2012. Alles wat hierin staat, en meer, heeft Reinier Tromp in Amsterdam geïntroduceerd. Eerst heeft hij alle Amerikaanse literatuur gelezen over wat wel werkt en wat niet. Daarom zitten op briefkaartjes die het campagneteam uitdeelt gele Post-Its met een handgeschreven (en per stempel opgebracht) tekstje van Hilhorst: „Hoop dat je ook gaat stemmen”. Pure psychologie, legt Tromp uit. „Zonder Post-It vult 30 procent van de mensen het kaartje in. Met Post-It 70 procent.”

Dinsdag 25 februari 2014

In debatcentrum De Balie, bij het tweede lijsttrekkersdebat, testen Hilhorsts opponenten hem met een oude truc. Zodra Hilhorst zijn plannen voor armoedebestrijding ontvouwt, speelt D66’er Paternotte verbazing. „Maar dat staat niet in uw programma.” VVD-leider Van der Burg knikt mee. Hilhorst blijft doorpraten. Paternotte: „Bladzijde 68, daar staat het lijstje met dingen waar u geld aan wilt besteden. Armoede staat er niet bij.” Hilhorst twijfelt en zwijgt. Zo lijkt het of Paternotte het PvdA-verkiezingsprogramma beter kent dan Hilhorst. In werkelijkheid telt het PvdA-program niet meer dan 56 pagina’s.

Na afloop staan de PvdA-campaigners met hangende hoofden bij de bar. „Pieter maakt zijn punt als hij zijn mond moet houden en hij laat de kans liggen als hij moet scoren”, zegt er een. „Hij is overtraind”, zegt een ander. „Net als Job Cohen bij de Kamerverkiezingen van 2010.”

Wat ze maar niet kunnen bevatten: waar is toch die zelfverzekerde Pieter gebleven, de soepele spreker? Hun leider hakkelt en komt met steeds ingewikkelder berekeningen in de debatten. „Ik probeer het de hele tijd eruit te krijgen”, foetert een van zijn adviseurs. Wie van zijn team zegt dan dat Hilhorst moet goochelen met getallen? „Niemand! Hij wil het zelf. Om te laten zien hoe goed hij met cijfers is. En dan gebruikt hij in een debat woorden als ‘achtmaands rapportage’. Dodelijk!”

Campagnemedewerker Sebastiaan Timmermans concludeert: „Ik zeg: geen debatten meer. Gewoon weer de straat op.”

Donderdag 13 maart 2014

De gemeenteraad vergadert voor de laatste keer in zijn oude samenstelling. Hilhorst wordt uren gefolterd over de financiering van een derde universiteit in Amsterdam. Het CDA: „Een stad die 5,5 miljard euro omzet, zou financieel moeten worden bestuurd door een vakwethouder.” Hilhorst buigt het hoofd. Collega-wethouder Gehrels moet hem redden.

Intussen loopt Coen Pustjens de deuren langs in Oost. Opvallend veel mensen zeggen „natuurlijk PvdA” te stemmen. In de peilingen gaat D66 aan de leiding.

Uitslagenavond

Negen zetels houdt de PvdA over van de vijftien. Hilhorst slaapt er een heel korte nacht over en laat de volgende ochtend weten dat hij opstapt. „Ik ben de politiek ingestapt om het verschil te maken. Nu moet ik toegeven dat ik niet meer degene ben die kan helpen het verschil te maken. Ik zit eerder in de weg.”