Op de brommer door tradities scheuren

Marokkaanse vrouwen onder de plak? // Niet de scooterende ‘Marrakech Angels’ op de foto’s van Hassan Hajjaj // Met niqaabs en pilotenbrillen scheuren ze toeterend door de stad

Door de rozerode straten van de medina in Marrakech razen vrouwen op afgeragde brommers naar hun werk. Ze dragen leren jasjes of djellaba’s, zijn anoniem onder niqaabs, of laten lang, golvend haar onder vintage pothelmen wapperen. Quasi verveeld negeren ze het getoeter van de taxi’s. Soms rijden ze in groepjes, als Marrakechi female biker gangs. Ze zijn het onderwerp van de fototentoonstelling Kesh Angels van de Brits-Marokkaanse Hassan Hajjaj (53). Hajjaj zet zijn modellen neer als Hells Angels in felgekleurde djellaba’s. Gestyled als modellen in Vogue maar onmiskenbaar bad ass. Hij trekt daarmee het beeld onderuit dat sommigen in het Westen van moslimvrouwen hebben. Onderdanig, onzelfstandig, onder de plak. Voor de vrouwen die 25 procent van de Marokkaanse arbeidsmarkt uitmaken is de realiteit complexer.

Hajjaj: „Mijn vriendin Karima draagt djellaba’s van de geweldigste stoffen. Ze spreekt vijf talen, werkt acht tot tien uur per dag als henna- artiest, is tegelijkertijd huisvrouw en zorgt voor haar drie kinderen. En ze heeft haar eigen huis gebouwd.”

Een vrouw die tien uur per dag werkt en tegelijkertijd huisvrouw is. Dat somt de paradox van werkende vrouwen in Marokko op. Hoe kun je die twee tegelijkertijd zijn?

De Marokkaanse vrouw is bikkelhard

Meriem Rawlings (40) legt het uit. „Marrakechi women just get on with it”, zegt de eigenaar van de hippe kledingboetiek Hanout in Marrakech. „De maatschappij is vergevingsgezind naar mannen. Die kunnen het zich permitteren lui te zijn. Het is de vrouw die zich moet aanpassen aan veranderingen zoals het krijgen van een gezin. Als je wilt werken dan kan dat best hoor, maar je moet het zelf regelen. En je moet consistent zijn als je wilt dat ze je serieus nemen. Marokkaanse vrouwen zijn bikkelhard. Ze moeten wel.”

Marokkaanse vrouwen werken, maar dan wel in een maatschappij die tegelijkertijd vasthoudt aan het traditionele ideaal van de man als kostwinner en de vrouw als vrome moeder en huisvrouw. Dat ideaal is jarenlang zelfs wet geweest. Voordat het Marokkaanse familierecht, de Moudawana, in 2004 werd herzien waren vrouwen hun hele leven wettelijk gelijkgesteld met een minderjarige. Ze stonden altijd onder toezicht van een voogd: hun vader, echtgenoot of een mannelijk familielid. Zonder toestemming konden ze niet werken, scheiden, of zelfs een paspoort aanvragen. Inmiddels zijn de bepalingen geschrapt, maar traditionele opvattingen veranderen niet zo snel.

„Het lijkt tegenstrijdig, maar hoe slechter het met de economie gaat, hoe moeilijker mannen het vinden om hun vrouwen naar het werk te zien gaan”, zegt filmmaker Karima Zoubir in een reportage van Al Jazeera. Terwijl meer en meer jonge vrouwen aan de slag gaan op de arbeidsmarkt en hun eigen geld verdienen, kijken werkloze jongemannen toe hoe hun rol binnen de familie aan het wankelen raakt. Money talks. En de mannen verdienen het niet.

De effecten van die verschuiving ervaart de hoofdpersoon in Zoubirs IDFA-documentaire Camera/Woman. De jonge, alleenstaande moeder Khadija onderhoudt haar hele familie, inclusief werkloze broers en moeder, met haar werk als bruiloftsfilmer. Niet dat ze haar erg dankbaar zijn. Ze vinden dat Khadija ze te schande zet. Waarom hertrouwt ze niet gewoon? In een treffende scène legt Khadija de vinger op de zere plek. „Als hij de man in huis is”, zegt ze in de film over een van haar broers die haar bekritiseert. „Waarom vraagt hij me dan altijd om geld?”

Het is geen wonder dat het islamitisch feminisme steeds meer invloed krijgt in Marokko. Vrouwen krijgen meer voor elkaar met een koran in hun hand dan met Sheryl Sandbergs boek Lean in. Niet de islam, maar het patriarchaat en de politieke macht maken vrouwen tot tweederangsburgers, betogen de feministen. Zaken als eerwraak en gedwongen huwelijken komen uit de koker van stammentribunalen, niet de Koran, betogen ze. Dit misverstand moet volgens hen worden gecorrigeerd met een terugkeer naar de ware islam waarin mannen en vrouwen gelijk zijn.

Ondertussen scheuren de vrouwen in Marrakech en de rest van Marokko verder op hun brommers om op twee plekken tegelijk te kunnen zijn. Hanan (31), henna-artiest en moeder van drie kinderen wuift op een krukje op het Jemaa el Fnaplein zichtbaar misselijk een walm wierook weg. „Ik ben vijf maanden zwanger van mijn vierde. Mijn kinderen zijn thuis. De televisie staat aan en ik heb de deur op slot gedaan. Ik ga zo heen en weer op mijn brommer.”

Ze staat op wanneer ze een nieuwe toerist ziet. „Heb jij een goeie man? Niet te vroeg getrouwd? Nee? Good. Good. Ik wel. Zeventien was ik.” Ze glimlacht. „Zo gaat dat bij ons. Inshallah.