Euforie bij D66, enorme klap voor Samsoms PvdA: de winnaars en verliezers op een rij

Een zichtbaar gelukkige Pechtold viert de goede resultaten van zijn partij op de verkiezingsbijeenkomst van D66 in Utrecht. Foto ANP / Olaf Kraak

Het waren natuurlijk lokale verkiezingen, maar een landelijke trend is duidelijk zichtbaar: de coalitiepartijen zijn fors afgestraft door de kiezer (met name de PvdA) en er was bijna overal in het land enorme winst voor D66 en ook de SP. Een overzicht van de winnaars en verliezers van de gemeenteraadsverkiezingen.

D66 grote winnaar dankzij strategie Pechtold

De grote positieve verrassing van deze verkiezingen is overduidelijk D66. De partij van Pechtold kreeg er volgens de definitieve prognose van de NOS ruim driehonderd raadszetels en komt daarmee uit op ongeveer 850 zetels. Van alle landelijke partijen won D66 daarmee relatief gezien het meest (bijna 5 procent). In een aantal grote steden was het succes overweldigend: de partij is de grootste geworden in Amsterdam, Den Haag én Utrecht.

Het succes van D66 is vooral het persoonlijke succes van Pechtold. Hij werd in 2006 de partijleider op het moment dat de partij in de Tweede Kamer nog maar drie zetels had. In de jaren die volgden trok Pechtold de aandacht als scherpzinnig debater, maar dat leverde electoraal niet heel veel op. Dat het dit keer anders liep, is het gevolg van een welbewuste strategische keuze eerder dit jaar, schrijft onze politiek redacteur Tom-Jan Meeus in nrc.next:

D66 profileerde zich als partij die de PvdA in de grote steden van de troon kon stoten. Niet langer een redelijk alternatief – maar een machtsalternatief. Geholpen door een uiterst zwakke PvdA-campagne wist de partij van Pechtold zich ineens op te werpen als, potentieel, een van de grote partijen.

Foto ANP / Olaf Kraak

Door het grote succes bij deze verkiezingen zal de positie van Pechtold in Den Haag sterker worden. D66 behoort tot één van de drie constructieve oppositiepartijen die geregeld samenwerken met het kabinet. Juist die constructieve houding bracht D66 winst, zei Pechtold na de uitslagen:

“Na de laatste landelijke verkiezingen hadden we een mooie winst, maar we bleven buiten de coalitie. Vandaag is aangetoond dat D66 de partij is die kansen pakt als ze er liggen, om vervolgens kansen aan mensen te geven.”

De chef van onze Haagse redactie René Moerland denkt dat het voor Pechtold nog moeilijk wordt de grote overwinning politiek te verzilveren:

“De positie van gedoger is gunstig gebleken voor D66, maar het is nu natuurlijk niet heel aantrekkelijk om je weer bij de verliezende coalitie aan te sluiten. Aan de andere kant heeft Pechtold er op dit moment ook niet veel belang bij om nu het kabinet te laten vallen. Hij heeft steeds gezegd dat de bestuurlijke stabiliteit voorop staat. D66 krijgt door deze overwinning zonder twijfel een nieuwe statuur. Op lokaal niveau zal het nog een uitdaging worden om genoeg goede mensen om deze groei aan te kunnen.”

PvdA grote verliezer: gevolgen voor positie Samsom?

De coalitiepartijen verloren veel terrein, vooral de PvdA. Landelijk gezien verliezen de sociaal-democraten zo’n 5 procent van hun raadszetels. Maar vooral de enorme verliezen in de grote steden zijn symbolisch van groot belang. De PvdA is voor het eerst sinds 1949 niet meer de grootste partij in Amsterdam en moest ook in steden als Rotterdam, Den Haag en Groningen heel veel terrein prijsgeven.

De positie van partijleider Diederik Samsom zal niet direct op het spel komen te staan, maar hij krijgt een “flinke klap in het gezicht”, zegt Moerland:

“De PvdA is bij deze verkiezingen de grootste verliezer. Dat is voor Samsom heel pijnlijk omdat hij zich tijdens de campagne zo heeft ingespannen. Hij krijgt echt een klap in het gezicht. De vraag die nu bij de PvdA gesteld zal worden is of de magie van Samsom niet is uitgewerkt. Het kan woeliger gaan worden in de partij, die qua leiderschap in vicepremier Lodewijk Asscher een alternatief heeft. Samsom zit nu zwaar in het defensief.”

Samsom sprak in het slotdebat bij de NOS van een “ongelooflijk zwaar verlies”, maar zei tegen zijn partijgenoten nog strijdbaar te zijn:

“Wat mensen van ons verwachten, is dat we strijdbaar doorgaan. Wij hebben nu verloren, maar we zijn niet verslagen.”

De PvdA-fractie zou donderdagmiddag bij elkaar komen om het verkiezingsverlies te bespreken.

Samsom tijdens zijn toespraak tot de aanwezigen op de PvdA-verkiezingsbijeenkomst in Amsterdam. Foto ANP / Martijn Beekman

VVD verliest ook, maar minder dan PvdA

De grootste regeringspartij, de VVD, verloor ook flink (ruim drie procent van het aantal raadszetels), maar minder dan de PvdA. Voordeel voor de liberalen is dat zij minder symbolische verliezen hebben geleden, maar feit blijft dat ook de VVD een flinke tik om de oren heeft gekregen. Premier Rutte was tegenover de camera’s van de NOS realistisch over de uitslag:

“De moeilijke maatregelen die we hebben genomen, die we nog nemen, die voelen we nu terug in de uitslagen. Wij voeren heel lastig beleid – barre tijden, barre maatregelen – […] dan is de kans op sombere uitslagen ook aanwezig.”

Door het verlies van zowel VVD als PvdA klampen beide coalitiepartijen zich verder aan elkaar vast, zegt Moerland:

“Voor de coalitiepartijen geldt: ze moeten nu doorbijten. Ze willen deze verkiezingsuitslag doorstaan en niet nu het kabinet laten vallen. Doordat het bij de VVD relatief meeviel, lijkt er bij de liberalen minder kans op interne onrust.”

Foto ANP / Valerie Kuypers

CDA heeft verloren, maar put hoop uit uitslag

Voor het CDA verliep de verkiezingsavond met gemengde gevoelens. De eerste prognose van de NOS was dramatisch: de partij zou door het hele land meer dan 500 raadszetels hebben verloren. Later op de avond bleek dat het zo erg niet zou worden: met een kwart van de stemmen geteld stonden de christen-democraten op een verlies van achttien zetels. CDA-leider Buma concludeerde daaruit direct dat de partij de weg omhoog weer heeft gevonden:

“We hebben laten zien dat we de prognoses en peilingen kunnen verslaan.En ik durf te voorspellen dat aan het eind van deze avond het CDA de grootste landelijke politieke partij op lokaal niveau is. Dat was het CDA, dat is het CDA.”

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat dit wel het derde verkiezingsverlies is voor het CDA op rij. Na twee belabberd verlopen Kamerverkiezingen (2010 en 2012) levert de partij opnieuw zetels in. Maar ten opzichte van de verkiezingen van 2012 is de score voor het CDA een stuk beter. “Buma kan hoop putten uit dit resultaat”, concludeert Moerland, “maar hij kan zich ook zeker niet rijk rekenen.”

Foto ANP / Bart Maat

En verder: grote winst SP en ChristenUnie

Een andere grote winnaar is de SP, die het aantal raadszetels zag verdubbelen. SP-leider Roemer zei in het slotdebat van de NOS “absoluut verrast” te zijn door de uitslag. Hij sprak van een “historische overwinning”. Voor Roemer waren deze verkiezingen erg belangrijk omdat het voor het eerst is dat de SP onder zijn leiding een belangrijke overwinning heeft geboekt. “Roemer heeft wat hij nodig heeft”, aldus Moerland.

Voor Wilders was het een avond met twee gezichten: hij werd opnieuw de grootste in Almere, maar verloor de strijd om Den Haag nipt van D66. Wilders trok op de verkiezingsavond echter de meeste aandacht met zijn vraag aan de PVV-aanhang of zij meer of minder Marokkanen in de stad wilde. “Minder Marokkanen!” scandeerde de PVV’ers, waarmee ze The Washington Post haalden. Het incident zal de druk op de VVD vergroten om de PVV uit te sluiten bij toekomstige verkiezingen.

Naast de ‘echte’ oppositiepartijen (SP, PVV en CDA) deden ook de ChristenUnie en de SGP het opvallend goed. De constructieve oppositiepartijen (CU, SGP en D66) lijken dus beloond voor hun houding in Den Haag. GroenLinks leed een klein verlies, maar wist zich redelijk te handhaven. Misschien wel de belangrijkste uitkomst van deze verkiezingen: de lokale partijen deden het opnieuw veel beter dan vier jaar geleden (plus 5 procent). Dat zegt misschien wel meer over de landelijke politiek in het algemeen dan over één partij in het bijzonder.