Wat er voor de partijen op het spel staat

De gemeenteraadsverkiezingen zijn ook voor de landelijke partijen van belang Hoe staan ze ervoor? Een overzicht van wat er voor de grootste partijen in de Tweede Kamer vandaag op het spel staat

Elke vier jaar klinkt weer de kritiek dat de gemeenteraadsverkiezingen een te nationaal karakter hebben: de landelijke kopstukken zouden te prominent in beeld zijn en te veel praten over het kabinetsbeleid, terwijl het in de gemeenteraad juist om lokale issues gaat.

Of de kritiek nu terecht is of niet, het is nu eenmaal zo dat de gemeenteraadsverkiezingen een landelijke impact hebben. Vier jaar geleden stapte SP-leider Agnes Kant op, nadat de raadsverkiezingen dramatisch waren verlopen. Deze keer zou een groot verlies voor de PvdA de positie van Diederik Samsom bepaald geen goed doen.

Het effect van de uitslag is vooral psychologisch. Het opkomstcijfer – voor vandaag wordt een opkomst onder de 50 procent voorspeld (in 2010 was de opkomst 54 procent) – en hoe goed de honderden lokale partijen het gaan doen, zijn twee dingen die meer zeggen over het aanzien van de politiek dan hoe één specifieke partij ervoor staat.

Lage opkomst of niet, vanavond zullen de landelijke politieke partijen de uitslagen op de voet volgen. Wat staat er voor de acht grote partijen op het spel? Een overzicht.

VVD (41 zetels in de Kamer)

De grootste regeringspartij is opvallend afwezig deze campagne. Althans, de landelijke kopstukken dan. Vanzelfsprekend is dat niet, want zeker voor een regeringspartij is het gebruikelijk om kiezers te lokken met ministers en mooie plannetjes.

Die onzichtbaarheid is strategie. De verklaring: van de kiezer valt nu geen beloning te verwachten voor het kabinetsbeleid. VVD’ers op campagne worden maar al te vaak herinnerd aan niet waargemaakte verkiezingsbeloften van 2012. Als de economische groei doorzet, hoopt de partij over een paar jaar te kunnen oogsten. Maar daarvoor is het nu nog te vroeg.

Overigens staat er voor de liberalen best wat op het spel. Bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen kreeg de VVD er ruim 200 raadszetels bij en was daarmee één van de winnaars.

PvdA (38 zetels in de Kamer)

Ook voor de sociaal-democraten zijn het impopulaire kabinetsbeleid en de onvrede over de politiek geen gunstige voortekenen. Sterker nog, de PvdA-top is lichtelijk in paniek nu in Amsterdam D66 de grootste dreigt te worden. De afgelopen weken zag je daarom landelijke PvdA-kopstukken als de ministers Asscher (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) en Plasterk (Binnenlandse Zaken) actief campagnevoeren.

De PvdA heeft meer te verliezen dan de VVD, vooral in symbolische zin. Voor het eerst sinds 1949 niet meer de grootste in Amsterdam worden, zou een pijnlijke klap zijn. Net als verlies in andere grote steden.

Partijleider Samsom, de afgelopen weken weer veel op straat te vinden, kijkt dan ook liever nationaal dan naar de steden. Hij zei alvast „tevreden” te zijn met hetzelfde resultaat als vier jaar terug: 1.200 raadsleden door het hele land.

SP (15 zetels in de Kamer)

Voor SP-leider Emile Roemer, aanvoerder van de grootste oppositiepartij, zijn deze verkiezingen belangrijk. Vier jaar geleden nam Roemer het roer over van Agnes Kant. Twee jaar later, in de peilingen voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2012, stond de SP zo hoog dat er al over ‘premier Roemer’ werd gesproken. Uiteindelijk ging het toch nog helemaal mis.

Voor de SP kan dit de eerste overwinning worden onder Roemer. De SP doet nu in iets meer gemeenten mee dan in 2010 (218 van de 403) en onderscheidt zich landelijk door hard oppositie te voeren. Daarom mag je voor de SP winst verwachten.

PVV (14 zetels in de Kamer)

PVV-leider Geert Wilders was tijdens de campagne behoorlijk onzichtbaar. Dat veranderde toen hij vorige week zei: „Mijn kiezers stemmen voor een stad met minder lasten en als het even kan wat minder Marokkanen.”

De ophef was groot.

Maar ophef of niet, de gemeenteraadsverkiezingen zijn niet zo belangrijk voor de partij. Net als vier jaar terug doet de PVV – volgens de peilingen virtueel de grootste partij van het land – alleen mee in Den Haag en Almere. Of dat slim is, is maar de vraag: deze week bleek dat bijna de helft van de mensen die twee jaar geleden op de partij stemden, niet weten dat die nu in hun eigen gemeente helemaal niet meedoet.

Overigens doen de uitslagen in Den Haag en Almere er wel toe voor Wilders. Het zijn twee symboolplekken waar hij de grootste kan worden.

CDA (13 zetels in de Kamer)

Het CDA is traditiegetrouw een sterke factor bij de gemeenteraadsverkiezingen. De partij doet van alle partijen in de meeste gemeenten mee en heeft vandaag veel te verliezen, omdat de partij vier jaar geleden relatief goed scoorde.

Maar landelijk kan het beeld er goed uitzien vandaag. In de Kamer is het CDA na twee achtereenvolgende klappen (2010 en 2012) nu een middelgrote partij. Dus ook als het CDA vandaag terrein verliest, kan de partij het – vertaald naar virtuele Tweede Kamerzetels – toch relatief goed doen.

Tegelijk is het interessant te zien hoe de partij zich ontwikkelt. Wordt het CDA steeds meer een plattelandspartij? Doet ze nog mee in Zuid- Nederland?

D66 (12 zetels in de Kamer)

D66 sprong vier jaar geleden van 144 naar meer dan 500 raadsleden en nu zijn de verwachtingen nóg hoger. Veel D66’ers denken dat ze behalve Amsterdam misschien ook Utrecht kunnen winnen. En wie weet nog wel meer steden, grotere en kleinere.

Het verwachte succes van vandaag is ook het persoonlijke succes van D66-leider Alexander Pechtold. Hij ging D66 leiden op het dieptepunt in 2006 (3 zetels in de Tweede Kamer, nog maar een paar duizend leden) en heeft deze sindsdien stelselmatig weten uit te bouwen. Maar Pechtolds succes is ook zijn dreigende valkuil: hij wil zijn winning mood graag verzilveren, maar zijn concurrenten zullen hem steeds minder gunnen.

ChristenUnie (5 zetels in de Kamer) / SGP (3 zetels)

ChristenUnie en SGP geven geregeld steun aan het kabinetsbeleid, samen met D66. Bij deze verkiezingen speelt hun landelijke rol echter minder. De twee kleine christelijke partijen voeren hun eigen strijd: niet om de steden, maar om de landelijke gebieden waar nog veel gelovigen wonen. Soms zijn die al van de goede denominatie en zijn de partijen verzekerd van een goede score. Soms redden de twee zich goed samen met een lijstverbinding. En soms kan er gewonnen worden, met name van het CDA.

GroenLinks (4 Kamerzetels )

GroenLinks verkeert in zwaar weer sinds het dramatische verlies van de partij bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012: van 10 naar 4 zetels, waarna Jolande Sap vertrok en Bram van Ojik fractievoorzitter werd. GroenLinks zal vandaag vooral hopen de terugval te beperken, want de partij is in een aantal steden al jaren een machtsfactor.

Zo werd GroenLinks vier jaar geleden de grootste partij in Utrecht. Toen was het nog een partij die verwachtte verder te groeien, ook landelijk. Nu moet GroenLinks bewijzen dat er nog potentie over is. Daarvoor moet de partij het goed doen in steden met veel studenten, zoals Utrecht, Nijmegen, Wageningen, anders zet het landelijke verval zich door.

    • Pim van den Dool
    • René Moerland