Vijf films die werkelijk geschiedenis maakten

Morgen begint in Den Haag festival ‘Movies that Matter’, over films die mensenrechten raken. Maar doen films er eigenlijk wel toe? Maar heel weinig films veranderden de geschiedenis, en niet altijd ten goede.

The Birth of a Nation, 1915

In ’s werelds eerste lange moderne speelfilm bood D.W. Griffith zo’n accurate reconstructie van de Burgeroorlog dat ook de racistische ode aan de Ku Klux Klan, hier beschermer van blanke maagden tegen zwarte aanranders, als zoete koek werd geslikt. De golf van enthousiasme over deze kaskraker leidde tot de wedergeboorte van de Ku Klux Klan,die na 1870 de kop was ingedrukt. In december 1915 werd in Georgia de KKK heropgericht; naast zwarten waren nu ook joden en katholieken doelwit. De nieuwe KKK telde in 1924 drie miljoen leden en speelde later een kwalijke rol in de burgerrechtenstrijd.

Triumph des Willens, 1935

Propagandaminister Joseph Goebbels meende dat speech en slogan niet werken in films: propaganda moet je er bij het publiek inmasseren via een onschuldige romance of komedie. Toch was Triumph des Willens van Leni Riefenstahl een enorm succes. De Führer daalt als god uit de wolken neer op de NSDAP-partijdag in Neurenberg, waarna een imponerend ballet van massa, colonne en speech volgt. Hielp deze film het naziregime consolideren, in de buurlanden was de invloed nog groter. Het vertoon van macht en vastberadenheid was zeer intimiderend: dit beest kon je maar beter appeasen.

The Day After, 1983

De Amerikaanse president Reagan schreef op 5 november 1983 in zijn dagboek „diep gedeprimeerd” te zijn na het zien van The Day After, dat de gevolgen van een kernoorlog in een klein dorp toonde. Vastbesloten dat er onder zijn leiding geen kernoorlog zou uitbreken, matigde hij zijn retoriek tegen de labiele, bejaarde Sovjettop. Drie jaar later verbijsterde hij de nieuwe Sovjetleider Gorbatsjov in Reykjavik met een voorstel voor totale nucleaire ontwapening. Reagan trok in zijn memoires een directe lijn van de film naar de kernwapenakkoorden van 1987.

Heshang, 1988

Heshang (‘Elegie voor de Rivier’), een zesdelige documentaire op staatstelevisie, stelde de Chinese cultuur voor als achterlijk, defensief en introvert: de Gele Rivier, modderig symbool van China, stak ongunstig af tegen de (heldere westerse) oceaan. Sovjet-partijleider Gorbatsjov gaf in 1984 met de film Repentance – over een vrouw die het lijk van een locale stalinist telkens opgraaft – bewust aanzet tot glasnost, ofwel open debat. In China bleek Heshang minder welkom: het debat en de pro-democratische studentenbeweging die de serie stimuleerde, werd nog geen jaar later in bloed gesmoord.

Philadelphia, 1993

Amerika’s ideale schoonzoon Tom Hanks werd met een Oscar beloond voor zijn lef een homoseksuele advocaat te spelen die een proces aanspant tegen het bedrijf dat hem ontslaat als hij aids blijkt te hebben. Hoewel Philadelphia heel tam was vergeleken met de ‘New Queer Cinema’ die destijds opzien baarde, was het wel Hollywoods eerste grote publieksfilm met een homoseksueel thema. Vele met Oscars bekroonde films met (tragische eindigende) homoseksuele helden later is homoseksualiteit in de VS mainstream.

    • Coen van Zwol