beeld is woorden

‘August: Osage County’, de verfilming van het gelijknamige toneelstuk van Tracy Letts, leverde zowel Meryl Streep als Julia Roberts een Oscarnominatie op. Het toneelstuk werd meteen na de première in 2007 al ‘filmisch’ genoemd. Hoe vertaal je toneel naar film?

Moeder en dochter: Meryl Streep enJulia Roberts

Naar Oklahoma in de hitte en leegte van het Amerikaanse Midwesten moesten ze, de filmacteurs van August: Osage County naar het gelijknamige toneelstuk van Tracy Letts. Ruim twee maanden verbleef een droomcast met Meryl Streep, Julia Roberts, Sam Shepard, Abigail Breslin, Chris Cooper en tal van anderen in de prairie. Hiermee zondigde regisseur John Wells tegen een befaamd Hollywood-decreet: „You’ll never shoot in Oklahoma.”

Hij was juist van het tegendeel overtuigd: „August: Osage County must be shot in Oklahoma.” Volgens Wells is het Amerikaanse Midden-Westen een blinde vlek op de kaart voor bewoners van de Oost- en Westkust, een grote leegte in het hart van hun land. Voor zowel cast als crew was het noodzakelijk dat ze Oklahoma „moesten zien en voelen”, aldus Wells in het dagblad Tulsa World. Toneelschrijver Tracy Letts komt uit Tulsa, Oklahoma, en putte zowel voor het stuk als het scenario uit zijn verleden. Regisseur Wells is afkomstig uit Colorado. Beiden zijn gevormd door de „rauwheid van taal en hardheid van het bestaan”.

Zo’n ingrijpende keuze voor filmen op locatie is een zeldzaamheid als het gaat om filmversies van toneelstukken. August: Osage County had ook makkelijk in de studio kunnen worden opgenomen.

Verbeelding versus echt

Letts’ avondvullende stuk werd meteen na de première op 28 juni 2007 in het Steppenwolf Theater in Chicago ‘filmisch’ genoemd. Met andere woorden: plaats een paar camera’s in de studio, neem een paar buitenshots en daar is de film. Zo ging dat met tal van verfilmingen van toneelstukken, bijvoorbeeld Who’s Afraid of Virginia Woolf? om een beroemde te noemen.

Letts’ toneelstuk begint met de raadselachtige verdwijning, gevolgd door zelfmoord van vader Beverly Weston, mislukt dichter, alcoholist. Echtgenote Violet roept haar familie bijeen om gepast afscheid te nemen. Maar de plechtige rouwbijeenkomst ontaardt in een noodlottig familiedrama, aangewakkerd door de aan pillen verslaafde Violet (Meryl Streep). Moeder en dochters, zusters, schoonzonen, grootmoeder en kleindochter bevechten elkaar op leven en dood in de claustrofobische entourage van het eenzame Oklahoma-huis. Verwijten en krijsen, slaan en treiteren, genadeloos gemeen en soms bevrijdend humoristisch: dat zijn de elementen die de noodlottige sfeer van het toneelstuk bezielen.

De bewerking van toneelstuk tot film is zo oud als de cinema zelf. De verschillen tussen toneel en film zijn bekend: toneel is live, film niet. Toneel is taal, film beeld. Bij toneel bepaalt de toeschouwer zelf de blikrichting, bij film is de camera allesbepalend. En vooral: toneel zou meer met de verbeelding spelen dan film, terwijl cineasten een hoog werkelijkheidsgehalte nastreven. Bij de filmversie van het toneelstuk Equus door Peter Schaffer bijvoorbeeld, over een jongen die met een metalen pin paarden de ogen uitsteekt, maakte regisseur Sidney Lumet gebruik van echte paarden in heuse stallen. Dit tot verontwaardiging van theaterpuristen, die vonden dat de magie werd aangetast.

Of neem een wereldberoemde film als Amadeus, geïnspireerd door het gelijknamige toneelstuk van dezelfde Schaffer in de regie van Milos Forman. In het toneelstuk verwoordt de middelmatige componist Salieri in lange monologen zijn jaloerse verbijstering over de goddelijke Mozart. Bij de film is dat onmogelijk. Je kunt niet zomaar toneelbladzijden omzetten in filmscènes. Filmbeeld vraag visuele weergave van toneeltaal. Forman zet realisme in, door bijvoorbeeld op locatie in Wenen te filmen. In een interview voor The New York Times zei hij: „Ik moest het oorspronkelijke toneelstuk vernietigen om tot een film te komen. Wat werkt in de schouwburg, werkt niet in de bioscoop. Eigenlijk was het toneelstuk verregaand oncinematisch. Ik moest alle toneeltaal weggooien en met beelden het hele verhaal opnieuw vertellen.”

Neem een drie pagina’s tellende monoloog van Salieri waarin hij God vervloekt dat Hij Zijn stem heeft gegeven aan zo’n verwaand, infantiel wezen als Mozart. Geen woord uit deze monoloog keert terug in de film, wel een ijzersterk beeld: de lichtzinnig-goddeloze Mozart gooit een kruisbeeld in de vlammen van een haardvuur. Een paar honderd woorden gevangen in een enkel beeld.

Het publiek is het verschil

Als toneelstuk was August: Osage County in 2011 in de Nederlandse theater te zien als Augustus: Oklahoma, geregisseerd door Antoine Uitdehaag. Een vijf uur durende toneelsensatie met Ria Eimers in de rol van Violet.

Uitdehaag: „Het toneelbeeld bestond uit de dwarsdoorsnede van dat spookachtige Oklahoma-huis, met woonkamer, gang, slaapkamers. Er is een wezenlijk verschil tussen toneel en film, waarvoor zelfs de meest briljante filmregisseur geen artistiek equivalent kan bedenken: toneel is live. De aanwezigheid van een paar honderd toeschouwers in de zaal is van invloed op de sfeer van het toneelstuk. Toneel is elke avond anders, film is altijd hetzelfde. De ene keer is de voorstelling hilarisch, dan bitter, dan beklemmend of humoristisch. Dat is allemaal te danken aan het publiek dat, al vervult het een zwijgende rol, van invloed is op de uitvoering.”

Oklahoma zien, voelen, ondergaan: dat is Wells’ filmdevies in zijn omtovering van toneel naar film. Op zoek naar een locatie troffen ze middenin de prairie een monumentaal wit landhuis, gebouwd in 1916. Leeg, eenzaam en vervallen staat het daar in die immense vlakte, te koop ook nog eens. De filmtoeschouwer ervaart net als de personages die even overweldigende als verstikkende weidsheid eromheen, die Wells uitdrukt in lange, trage shots. Dan volgt, op het dramatische hoogtepunt, een scène die nooit op de bühne kan: Violet vlucht het grote niets in van dit verzengende landschap, achterna gerend door dochter Barbara (Julia Roberts). Violet rent maar door, verder en verder, totdat ze neervalt. Dit is de Amerikaanse hel. Duizend toneelwoorden en meer zouden niet toereikend zijn om dit filmbeeld van vergeefse vlucht naar vrijheid weer te geven.

    • Kester Freriks