Grijsgeel, smerig en nog giftig ook

Parijs was afgelopen dagen gehuld in een vieze nevel, een mix van smog en fijnstof.

Parijs Pas gisteren nam de Franse regering maatregelen (een deel van de auto’s mocht niet de straat op) tegen de smog die de stad al dagen teisterde. Toen was het ergste al voorbij. Bewolking en wind maakten een einde aan de smog. Vandaag mogen alle auto’s weer rijden. Foto AFP

In Parijs gingen vandaag alle auto’s weer de straat op. Gisteren was de weg alleen open voor auto’s met een oneven nummer in hun kenteken, in de hoop dat de grijsgele nevel die al dagen boven de stad hangt en het aangename voorjaarsweer verpestte sneller zou oplossen. Inmiddels trok de wind aan, en is de lucht volgens de regering weer schoon genoeg.

1 Wat is smog eigenlijk?

De term smog, een samenvoeging van smoke en fog, werd geïntroduceerd op een congres in Londen in 1905. Onderzoeker Henry Antione des Voeux doelde daarmee op de smerige, geelbruine mist die vooral ’s winter boven Londen hing als er volop kolen werden gestookt. Het vermoeden bestond dat die mist schadelijk was voor de volksgezondheid. De gelige kleur dankte de rook aan de hoge concentratie zwaveldioxide. Maar dat is niet de enige vervuilende stof in dit giftige mengsel.

In het voorjaar en de zomer ontstaat smog door een chemische reactie van zwaveldioxide, stikstofoxiden en zogeheten vluchtige organische stoffen onder invloed van de zon. Daarbij komt ozon vrij. In combinatie met kleine stofdeeltjes, meestal fijnstof genoemd, met een doorsnee van maximaal 10 micrometer (afgekort tot PM10) ontstaat een smerige mix die diep in de longen kan doordringen en daar lichamelijke schade kan veroorzaken. Vooral de kleinste deeltjes (PM2.5, dus met een doorsnee van maximaal 2,5 micrometer) zijn gevaarlijk.

2 Wanneer ontstaat smog?

Aanvankelijk was smog vooral iets van de winter. De smog ontstond door het gebruik van kolen in kachels. Roet, zwavel en andere stoffen kwamen in grote concentraties in de atmosfeer. Vooral bij windstil weer bleven die lang hangen. Tegenwoordig is smog meer iets van voorjaar en zomer, als de zon krachtig genoeg is om de omzetting van de kwalijke gassen naar ozon en andere stoffen mogelijk te maken. Terwijl ozon in hogere luchtlagen een bescherming vormt tegen ultraviolet licht van de zon, is het aan de grond een broeikasgas dat bijdraagt aan klimaatverandering, en leidt het, in combinatie met fijnstof, tot irritatie van ogen en klachten aan luchtwegen.

3 Wat zijn de gezondheidsrisico’s?

Vorige week besloot het Japanse elektronicaconcern Panasonic om werknemers die worden uitgezonden naar vestigingen van het bedrijf in grote Chinese steden, waar veel ozon voorkomt, te compenseren voor de ongezonde omstandigheden. Het bedrijf wilde niet zeggen om hoeveel mensen het gaat en evenmin hoe hoog de ‘smogbonus’ is.

Het is de vraag of de schade die de smog in het lichaam kan aanrichten financieel gecompenseerd kan worden. Smog kan astma veroorzaken, longemfyseem, chronische bronchitis en luchtweginfecties. Volgens de Aziatische Ontwikkelingsbank sterven door de luchtvervuiling in het zuidoosten van Azië jaarlijks naar schatting een half miljoen mensen.

Het is moeilijk om te bepalen hoe groot de risico’s zijn. Het hangt af van zowel de concentratie van de schadelijke stoffen als van de duur van de blootstelling. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is het al heel ongezond om een hele dag rond te lopen in een atmosfeer met meer dan 25 microgram fijn stof PM2.5. Een verhoging van de concentratie fijnstof met 10 microgram, leidt volgens de WHO tot een stijging van het dodental met 1 procent.

4 Wat kun je ertegen doen?

De Chinese premier Li Keqiang zei begin deze maand dat zijn land „de oorlog heeft verklaard” aan milieuvervuiling – ze zullen wel moeten gezien de ernst van de smog en de toenemende protesten tegen de vervuiling. Kennelijk neemt de Chinese regering dat vrij letterlijk. Er wordt geëxperimenteerd met drones, onbemande vliegtuigen, die een chemische katalysator in de atmosfeer verspreiden waarmee de smog zou moeten worden opgelost. De resultaten zijn nog onduidelijk, maar afdoende zal het waarschijnlijk nooit zijn. Sommigen vrezen dat het middel weleens erger zou kunnen zijn dan de kwaal. Beter is het de bron van de vervuiling (deels) af te sluiten, zoals Parijs deed met het autoverkeer. Verder is het wachten op ander weer.

5 Hoe kan men zich tegen smog beschermen?

Dat hangt natuurlijk af van de ernst van de smog. Over het algemeen wordt geadviseerd om bij matige tot ernstige smog niet te veel buiten te zijn, en zich buiten niet te veel in te spannen, zeker niet in de middag en vroege avond als de concentratie van ozon en fijnstof over het algemeen het grootst is. Voor ouderen en kinderen zijn de risico’s het grootst.

6 Komt smog ook in Nederland voor?

In Nederland is de kans op ernstige smog volgens het RIVM relatief klein. Vooral de smog die wordt veroorzaakt door ozon komt alleen voor als het heel zonnig is en er niet meer dan een zwakke wind waait uit het oosten of zuiden. Anders is dat voor smog door fijnstof. De zogeheten daggrenswaarde wordt geregeld overschreden, vooral langs drukke wegen. Volgens het Compendium voor de leefomgeving was 1 tot 1,5 procent van alle voortijdige sterftegevallen in 2009 het gevolg van luchtverontreiniging. Het aantal doden door fijnstof (zo’n 1.800 in 2009) neemt geleidelijk af, het aantal sterfgevallen door ozon (ruim 1.300 in 2009) daalt echter nauwelijks.