Lokaal, maar niet helemaal: wat staat er voor de grote partijen op het spel?

VVD'er Fred Teeven tapt een biertje in gaybar Chez René tijdens de aftrap van de traditionele VVD kroegentocht in Amsterdam. Foto ANP / Remko de Waal

De gemeenteraadsverkiezingen van woensdag gaan natuurlijk over lokale zaken, maar in Den Haag kijken ze in spanning mee. Met de chef van onze politieke redactie René Moerland bespreken we wat er voor de acht belangrijkste partijen landelijk op het spel staat.

Elke vier jaar klinkt (vooral bij lokale afdelingen van partijen) weer de kritiek dat de gemeenteraadsverkiezingen een te nationaal karakter hebben: de landelijke kopstukken zouden te prominent in beeld zijn en te veel praten over het kabinetsbeleid, terwijl het in de gemeenteraad juist om lokale issues gaat. Ook vanavond (EénVandaag, 18.15 uur op Nederland 1) en morgenavond (NOS Nederland Kiest, 20.30 uur op Nederland 1) zijn er op televisie weer debatten met landelijke partijleiders.

Of de kritiek nu terecht is of niet, het is nu eenmaal zo dat de gemeenteraadsverkiezingen een landelijke impact hebben. Zo stapte SP-leider Agnes Kant vier jaar geleden op nadat de raadsverkiezingen voor de socialisten dramatisch waren verlopen. Het effect van de uitslag van de lokale verkiezingen is vooral psychologisch, zegt Moerland:

“Groot verlies voor de PvdA zou de positie van Samsom, die weer zeer actief campagne heeft gevoerd, geen goed doen, en kan de onrust in die partij aanjagen. Interessant wordt ook om te kijken naar het opkomstcijfer en hoe goed de lokale partijen het gaan doen. Dat zijn twee dingen die meer zullen zeggen over het aanzien van de Haagse politiek in het algemeen dan over hoe één specifieke partij ervoor staat.”

Historisch lage opkomst voorspeld

Als we de onderzoeksbureaus mogen geloven, staat het met dat aanzien van de politiek niet zo best. TNS Nipo voorspelde onlangs dat slechts 42 procent van de kiesgerechtigden van plan is om te gaan stemmen, de laagste verwachte opkomst ooit.

Lage opkomst of niet, woensdagavond zullen de landelijke politieke partijen in Den Haag of elders in het land bij elkaar komen om de uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen te volgen. Wat staat er voor de acht grote partijen uit de Tweede Kamer op het spel? Een overzicht.

Rutte poseert voor een selfie tijdens een bezoek aan Breda.

Rutte poseert voor een selfie tijdens een bezoek aan Breda. Foto ANP / Martijn Beekman

1. VVD
De grootste regeringspartij is opvallend afwezig deze campagne. Althans, de landelijke kopstukken dan. VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer Halbe Zijlstra doet vanavond niet eens mee aan het tv-debat bij EénVandaag. Formeel omdat de VVD het met de redactie van het programma niet eens kon worden over het format van het debat, maar ‘onzichtbaarheid’ van de landelijke kopstukken is strategie, zegt Moerland:

“De VVD houdt deze verkiezingen graag zo lokaal als maar kan. De verklaring: van de kiezer valt nu geen beloning te verwachten voor het kabinetsbeleid. Wel worden VVD’ers op campagne maar al te vaak herinnerd aan niet waargemaakte verkiezingsbeloften van 2012. Als de economische groei doorzet, hoopt de VVD over een paar jaar te kunnen oogsten. Maar daarvoor is het nu nog te vroeg. Dit is doorbijten.”

Met als gevolg dus weinig Rutte en Zijlstra in de media en op straat en lokale VVD-afdelingen die volledig vrij zijn hun eigen campagne te voeren. Vanzelfsprekend is dat niet, want zeker voor een regeringspartij is het gebruikelijk, ook bij lokale verkiezingen, om kiezers te lokken met ministers en mooie plannetjes.

Voor de VVD is de vraag of kiezers nationaal of lokaal stemmen woensdag erg belangrijk. Voor de liberalen staat er namelijk best wat op het spel: in 2010 kreeg de VVD er namelijk in totaal ruim 200 raadszetels bij. Volgens Moerland gaat het er bij de VVD om deze verkiezingen te “doorstaan”.

Samsom in gesprek met een buurtbewoonster tijdens de campagne in Amsterdam.

Samsom in gesprek met een buurtbewoonster tijdens de campagne in Amsterdam. Foto ANP / Koen van Weel

2. PvdA
Voor de PvdA geldt, net als voor de VVD, dat het impopulaire kabinetsbeleid en de algehele onvrede over de politiek geen gunstige voortekenen zijn voor de uitslag van woensdag. Sterker nog, de landelijke PvdA-top is lichtelijk in paniek geraakt doordat de partij in Amsterdam gepasseerd dreigt te worden door D66. Als dat daadwerkelijk gebeurt, zou het voor het eerst sinds 1949 zijn dat de PvdA in de hoofdstad niet meer de grootste is.

De afgelopen weken zag je daarom dat landelijke PvdA-kopstukken als de ministers Asscher (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) en Plasterk (Binnenlandse Zaken) - in tegenstelling tot hun collega’s van de VVD - in Amsterdam actief campagne voerden voor hun partij. De PvdA heeft namelijk meer te verliezen dan de VVD woensdag, zegt Moerland:

“Net als de VVD moet de PvdA deze verkiezingen vooral doorstaan, maar de PvdA heeft wel meer te verliezen, niet in de laatste plaats in symbolische zin. Na meer dan 60 jaar niet meer de grootste in Amsterdam worden, dat zou een pijnlijke klap zijn, net als verlies in andere (grote) steden. Als het meevalt, is dat voor ons al een overwinning, zeggen ze nu al binnen de PvdA om zich in te dekken.”

Partijleider Diederik Samsom, die de afgelopen weken weer veel op straat te vinden was, kijkt liever nationaal dan naar de symbolische steden en zeg alvast tevreden te zijn met hetzelfde resultaat als vier jaar terug: 1.200 raadsleden door het hele land. Samsom is niet bang voor een slechte uitslag, zo liet hij dit weekend merken in een interview met NRC Handelsblad:

“Het contrast tussen die analyse en wat ik op straat meemaak wordt steeds groter. Het is wel vaker zo geweest. Ik herinner me nog een foto van een jonge Eberhard van der Laan die in de jaren negentig in Amsterdam triomfantelijk het Nieuws van Dag omhoog hield met de oorlogskop ‘D66 verovert de stad’. Dat is toen ook niet gebeurd.”

De SP op verkiezingstoer in Venray. Foto ANP / Marcel van Hoorn

3. SP
Voor SP-leider Emile Roemer, de aanvoerder van de grootste oppositiepartij in het parlement, zijn de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag belangrijk. Vier jaar geleden stapte Agnes Kant op na een enorm verlies voor de SP en nam Roemer het roer over. In de peilingen voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 stond de SP op een gegeven moment zo hoog dat er gekscherend over ‘premier Roemer’ werd gesproken. Uiteindelijk ging het toch nog helemaal mis met Roemer (vooral in de debatten). Nu krijgt hij zijn kans op revanche, aldus Moerland:

“Voor de SP kan het de eerste keer worden dat deze partij een overwinning boekt sinds Emile Roemer politiek leider is, alleen al daarom zijn het belangrijke verkiezingen voor de SP. Temeer daar de SP een partij is die landelijk strak de lijnen uitzet voor de afdelingen – lokaal en landelijk hangen bij de SP nauw samen. De SP doet nu in iets meer gemeenten mee dan in 2010 (nu 218 van de 403) en onderscheidt zich landelijk door hard oppositie te voeren. Daarom mag je voor de SP winst verwachten.”

4. PVV
Geert Wilders was tijdens deze campagne behoorlijk onzichtbaar. Totdat hij vorige week toen hij op campagne was in Den Haag tegenover de camera’s van de NOS de volgende uitspraak deed:

“Mijn kiezers stemmen voor een stad met minder lasten en als het even kan wat minder Marokkanen.”

De ophef die op deze uitspraak volgde was groot. Fouad Sidali, lid van het landelijke PvdA-bestuur, vergeleek Wilders in een tweet zelfs met Hitler, een vergelijking waarvan hij al snel spijt kreeg:

Twitter avatar FouadSidali Fouad Sidali Hitler is onder ons. In de gedaante van Geert Wilders. Hitler vond ook dat er minder Joden moesten zijn. Opdat we nooit zullen vergeten.
Twitter avatar FouadSidali Fouad Sidali De vergelijking die ik maakte is ongepast en had ik niet mogen maken. Men moet wel beseffen welke emoties de uitspraken van Wilders oproept

Ophef over Wilders’ uitspraken of niet, de gemeenteraadsverkiezingen zijn voor de Partij voor de Vrijheid niet zo heel belangrijk. Net als vier jaar terug doet de PVV - volgens de peilingen virtueel de grootste partij van het land - alleen mee in Den Haag en Almere, omdat Wilders de controle over zijn partij niet wil verliezen. Of Wilders hier slim aan doet is maar de vraag: gisteren bleek dat bijna de helft van de mensen die in 2012 op de PVV stemde niet weet dat de partij in hun eigen gemeente helemaal niet meedoet.

De uitslagen in Den Haag en Almere zijn volgens Moerland voor Wilders echter wel belangrijk:

“Wilders doet mee in twee symboolplekken waar hij de grootste kan worden. In Almere is hij dat al, in Den Haag kan hij het worden. Als hem dat in Den Haag lukt, is het interessant om te zien hoe de andere partijen in de raad zullen reageren. Deze verkiezingen zijn voor Wilders echter niet heel belangrijk. Voor Wilders zijn de Europese verkiezingen van mei belangrijker.”

Wilders en D66-leider Pechtold ontmoeten elkaar bij toeval tijdens het campagnevoeren op de Lange Poten in Den Haag.

Wilders en D66-leiderr Pechtold ontmoeten elkaar bij toeval tijdens het campagnevoeren op de Lange Poten in Den Haag. Foto ANP / Martijn Beekman

5. CDA
Het CDA is traditiegetrouw een sterke factor bij de lokale verkiezingen. De partij doet van alle partijen in de meeste gemeenten mee en heeft woensdag veel te verliezen omdat het CDA vier jaar geleden relatief goed scoorde. Landelijk kan het beeld er voor de christendemocraten echter toch goed uitzien, legt Moerland uit:

“De christendemocraten zijn na twee achtereenvolgende klappen bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2010 en 2012 een middelgrote partij geworden. Dat maakt deze verkiezingen voor het CDA glibberig: de partij kan lokaal terrein verliezen en het vertaald naar virtuele Kamerzetels relatief goed doen, conform de landelijke peilingen. Dat laatste zal partijleider Buma graag incasseren, maar het is toch ook interessant om te zien of de afkalving van het CDA doorzet – en hoe de partij zich ontwikkelt. Wordt het CDA steeds meer een plattelandspartij? Doet ze eigenlijk nog mee in het zuid-Nederland?”

Buma heeft er sinds het aantreden van het kabinet-Rutte II voor gekozen om hard oppositie te voeren, iets wat voor het CDA in het verleden niet erg gebruikelijk was. Dit weekend vloog Buma, die veel in het land was de laatste weken, nog hard in door te stellen dat de verwachte opkomst te wijten is aan het optreden van premier Rutte.

Pechtold flyert op de Garenmarkt in Leiden in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen.

Pechtold flyert op de Garenmarkt in Leiden in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen. Foto ANP / Sander Koning

6. D66
Bij D66 zijn de verwachtingen hooggespannen. Vier jaar geleden sprong de partij al van 144 naar meer dan 500 raadsleden en nu zijn de verwachtingen nog hoger, zegt Moerland:

“D66’ers denken dat ze Amsterdam kunnen winnen, misschien ook Utrecht en nog wel meer steden, grotere en kleinere. Bij D66 zien ze de groei – hoe groot die ook uiteindelijk uitvalt - als bewijs dat de partij aan het uitgroeien is tot een centrale politieke machtsfactor.”

Het verwachte lokale succes van D66 is ook het persoonlijke succes van Pechtold, vindt Moerland:

“Hij ging D66 leiden op het dieptepunt in 2006 (drie zetels in de Kamer, nog maar een paar duizend leden) en heeft deze sindsdien stelselmatig weten uit te bouwen. Maar zijn succes is ook zijn dreigende valkuil: hij wil zijn winning mood graag verzilveren in Den Haag, maar zijn concurrenten zullen hem steeds minder gunnen.”

Pechtold zelf zei dit weekend in een interview met NRC Handelsblad dat zijn partij dat D66 niet langer “de bijwagen van de PvdA” is, maar echt een machtsfactor van belang. Volgens Pechtold komt dit door de constructieve rol die de partij de afgelopen jaren heeft gespeeld:

“In 2012 stonden we ondanks winst toch aan de kant. We hebben vrij snel bedacht dat we oppositie wilden voeren vóór het kabinet. Ik steun 80 procent van hun boodschap, maar ga wel kijken naar het ambitieniveau en het tempo. We hebben onze kans gepakt met het Herfstakkoord. In een model wat ik niet vooraf had bedacht, maar wat voor ons zeer goed uitpakt.”

Jesse Klaver van GroenLinks spreekt met bewoners van de Arnhemse wijk Schuytgraaf. Foto ANP /Piroschka van de Wouw

7. GroenLinks
GroenLinks verkeert in zwaar weer sinds het dramatische verlies van de partij bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012: de partij zakte van tien naar vier zetels, waarna Jolande Sap vertrok en Bram van Ojik fractievoorzitter werd in de Kamer. GroenLinks zal woensdag vooral hopen de terugval lokaal te beperken, want de partij is in een aantal steden al jaren een machtsfactor, zegt Moerland:

“Vier jaar geleden werd GroenLinks de grootste partij in Utrecht. Toen was het nog een partij die verwachtte verder te groeien, ook landelijk. Nu moet GroenLinks lokaal bewijzen of er nog potentie over is. Daarvoor moet de partij het goed doen in steden (met veel studenten) zoals Utrecht, Nijmegen, Wageningen. Verlies daar zou heel onrustbarend zijn voor GroenLinks, want dan zet het landelijke verval zich door op lokaal niveau. Daar gaat het dus om voor GroenLinks deze week: wordt het een tekentje van herstel of verdere marginalisering?”

Fractievoorzitter Arie Slob (L) van de ChristenUnie op de tandem met de lokale fractievoorzitter in Hattem, Gert Kers. Foto ANP / Bart Maat

8. ChristenUnie/SGP
Ten slotte een blik op de ChristenUnie en de SGP, de twee kleine christelijke partijen die samen met D66 geregeld steun geven aan het kabinetsbeleid. Bij deze lokale verkiezingen speelt hun landelijke rol echter minder, legt Moerland uit:

“De ChristenUnie en de SGP voeren hun eigen strijd: niet om de steden, maar om de (landelijke) gebieden waar nog gelovigen wonen. Soms zijn ze al van de goede denominatie en is ChristenUnie of SGP verzekerd van een goede score. Soms redden de twee partijen zich goed samen met een lijstverbinding. En soms kan er gewonnen worden, van het CDA met name.”

De ChristenUnie en SGP hebben ingezet op onderhandelingen met het kabinet over de begroting en hopen te profiteren van de succesjes die ze daar af en toe halen:

“Ze hebben kazernes opgehouden, en zaken binnengehaald als de kleinescholentoeslag - belangrijk in dorpen. Ze hopen te incasseren, maar overigens is het niet verwachting dat de uitslag van deze verkiezingen de positie van deze partijen in Den Haag sterk zal veranderen.”

    • Pim van den Dool