Krim stemt over aansluiting Rusland. Vier vragen over het referendum

Leden van de kiescommissie bereiden de stembusgang voor in Simferopol. Foto EPA / Yuri Kochetkov

De Krim betaalt binnenkort met de roebel en Rusland is weer een stukje groter. Dat lijkt de voorspelbare uitkomst van het omstreden referendum dat vandaag wordt gehouden. Maar is het wel zo simpel? Vier vragen over het referendum en de toekomst van de Krim.

1. Waar wordt over gestemd?

Het referendum stelt de bevolking op de Krim voor de keuze: verregaande autonomie of deel worden van Rusland. De volksraadpleging werd aangekondigd na de op het Westen georiënteerde politieke omwenteling in Kiev in februari. De Russische bevolking op de Krim voelde zich naar eigen zeggen bedreigd en ondernam actie. Die kwam in de vorm van demonstraties, het bezetten van overheidsgebouwen, het inschakelen van Russische (militaire) hulp en dit referendum.

Gemaskerde mannen houden de Russische vlag vast voor een gebouw in Simferopol, de administratieve hoofdstad van de Krim. Foto AFP / Genya Savilov

De vraagstelling is beperkt. De keuze voor “behoud van de huidige status binnen Oekraïne” bestaat niet. En de eerste optie is geen optie, legt onze buitenlandredacteur Hubert Smeets uit:

“Verregaande autonomie betekent dat de Krim terug zou gaan naar de situatie van begin jaren negentig. Het was de tijd dat Rusland en de voormalige sovjetstaten op hun gat lagen, de inflatie torenhoog was en de landen failliet waren. Het is een situatie die niemand terugwil. Het is geen reële keuze.”

Blijft over: aansluiting bij Rusland. En dat is voor de Oekraïners (24 procent van de bevolking) en Krim-Tataren (twaalf procent) al helemaal geen optie. Het wordt ook wel omschreven als een ja/ja-referendum, dat bovendien volgens de Oekraïense grondwet onwettig is. “Meedoen zou betekenen dat we het erkennen”, zei een Krim-Tataar eerder in NRC Handelsblad. Veel tegenstanders gaan daarom helemaal niet stemmen.

Een onderbelichte groep bestaat uit de etnische Russen (58 procent van de bevolking) die tegen president Poetin zijn, en om die reden niet bij Rusland willen horen. Gaan die wel stemmen? Het blijft zo onduidelijk wie er vandaag komt opdagen bij de stembureaus. De huidige premier van de Krim, Sergej Aksjonov is in elk geval zeker van de uitkomst. Eerder deze week zei hij volgens persbureau Reuters:

“Op 16 maart zal een meerderheid van de mensen op de Krim stemmen voor de eerste optie, dat wil zeggen aansluiting bij de Russische Federatie. We hebben een peiling van [...] experts die duidelijk aantoont dat meer dan tachtig procent van de mensen in de Krim klaar zijn voor aansluiting bij de Russische Federatie.”

Bekijk ook dit uitlegfilmpje van Euronews:

2. Wat kunnen we verwachten?

Aksjonov verzekerde dat het referendum zal verlopen naar Europese maatstaven. Maar er blijven nogal wat vragen hangen. Zo was gisteren nog onduidelijk welke kieslijsten worden gebruikt. En blijven de gewapende mannen bij de stembureaus wel buiten het stemhokje? Wat gaan ze doen met de opkomst? Worden mensen gedwongen te stemmen? Stel dat tien procent van de totale bevolking komt opdagen, is de uitkomst dan geldig? Hoe worden de stemmen geteld en wat voor toezicht is er, bijvoorbeeld door de lokale kiescommissie of waarnemers? En in welke mate zal er gefraudeerd worden? Volgens verschillende bronnen zouden er meer stembiljetten in de omloop zijn dan er stemgerechtigden zijn.

Er wordt gesproken van verkiezingen at gunpoint, maar misschien hoeft echte dwang niet. Wellicht is de impliciete dreiging van geweld of vervolging die je voelt als overal gewapende mannen rondlopen ook genoeg om een ongemotiveerde kiezer het stembureau in te krijgen.

Eerde deze week werd al geklaagd over intimidatie:

De eerste signalen over de gang van zaken rond de stembusgang waren niet geruststellend. Gisteravond deden gewapende mannen een inval bij een hotel in hoofdstad Simferopol waar veel (internationale) journalisten verblijven. De reden bleef onduidelijk. De drie persvoorlichters van verschillende lokale autoriteiten gaven alledrie een andere reden.

Twitter avatar obk Olaf Koens Here is .@stopnarcotics editing the pictures from the raid on the Moskva-hotel in Simferopol earlier. http://t.co/KuSEiCmArP
Twitter avatar djmoskou David Jan Godfroid Stop een stel journalisten in een hotel en stuur een stel gewapende mannnen naar binnen. Gegarandeerd wereldnieuws terwijl er niks gebeurt

Ook volgens NRC-journalist Emilie van Outeren, die ter plaatse is, is de sfeer in de regionale hoofdstad gespannen.

“Hoewel de meeste mensen gewoon doorgaan met hun dagelijkse bezigheden, ontstaan op verschillende plekken op straat verhitte discussies tussen voor en tegenstanders van de Russificatie. Bijvoorbeeld bij het parlement, waar vier biljetten op een muur zijn geplakt om mensen te wijzen op de financiële vooruitgang die de aansluiting bij Rusland hen zal brengen: op gebied van pensioenen, gezondheidszorg, onderwijs en brandstofprijzen.”

Van Outeren sprak tijdens een pro-Russisch concert ook met iemand die vanwege materialistische beloften voorstander is van aansluiting bij Rusland.

“Als je al je hele leven op brood en water leeft en er komt iemand die je cake belooft, dan kies je daar toch voor?”

3. Wat gebeurt er na vandaag?

Rusland zegt de uitkomst van het referendum te zullen respecteren. Het Westen legt zich hier niet zomaar bij neer. De Verenigde Staten en Europa steunen de lijn van regering in Kiev, dat het referendum “illegaal” heeft genoemd. De territoriale eenheid van Oekraïne kan volgens de grondwet namelijk alleen worden geschonden als er een referendum in het hele land wordt gehouden.

Twitter avatar HonJohnBaird John Baird The “yes-or-yes” referendum in occupied #Crimea is an illegitimate stunt, and Canada will not recognize its result

Dat de uitkomst wordt erkend door Rusland, betekent niet dat er morgen al met de roebel kan worden betaald. Maar Hubert Smeets denkt dat het snel kan gaan. Binnen mum van tijd kan het Russische leger worden gestationeerd en kunnen nieuwe politiefunctionarissen worden geïnstalleerd. Waarschijnlijk wordt zo snel mogelijk begonnen aan de bouw van een pontonbrug van Kertsj naar Rusland.

“Ze zijn goed voorbereid, alles staat klaar. De Doema en de Federatieraad hebben de afgelopen twee weken alle resoluties en wetten aangenomen die Poetin nodig heeft de inlijving van Oekraïne formeel te maken.”

De Oekraïense regering zal de uitslag niet erkennen, zegt Smeets. Maar Kiev kan weinig doen. De verhoudingen tussen het Westen en Rusland komen verder onder druk te staan. Wellicht wordt Rusland uit de G8 gezet.

Het Oekraïense leger komt al helemaal in een moeilijke situatie. Als de Krim opeens deel is van Rusland, zijn de Oekraïense soldaten ineens een vreemde militaire mogendheid op Russisch grondgebied. Wat is het lot van deze militairen?

Vergelijkbare zorgen zijn er over de minderheden op de Krim. De Tataren, de oorspronkelijke inwoners, zijn tot nu toe gepaaid met geld en privilèges, zegt Smeets. Sergej Aksjonov, de nieuwe premier van de Krim-regering, deed de Tataren begin deze week allerlei beloften. Ze zouden belangrijke posten krijgen in de regering en hun taal zou officieel erkend worden. Een feitelijke vooruitgang ten opzichte van hun situatie in Oekraïne. Nog zorgelijker is de situatie voor Oekraïners.

“Zij worden gezien als relatieve nieuwkomers, omdat ze de afgelopen twintig jaar naar de Krim zijn verhuisd. Het is de vraag of hun bezit wordt genationaliseerd. Gaan ze hun huizen terugpakken?”

Russen rukken verder op
Het lijkt erop dat Rusland zijn inmenging niet alleen wil beperken tot de Krim. Want ook in de rest van Oekraïne wonen Russen die beschermd moeten worden, zo gaat het argument. Gisteren zouden Russische troepen zijn neergestreken in het dorp Strelkova bij Cherson, ten noorden van de Krim. Tot nu toe leek het erop dat al dit Russische machtsvertoon vooral bedoeld is als bluf. Tegelijkertijd worden er wel loopgraven gegraven, bij wijze van voorbereiding op een gewapend conflict.

3 maart, Russische ambassade Berlijn: een man houdt een poster vast bij een protest in Berlijn tegen de Russische dreiging in Oekraïne. Op de poster staan de halve portretten van president Poetin rechts, en Sovjetleider Stalin links. Foto AP / Markus Schreiber

Er is nog die bijna verwaarloosbare kans dat de uitkomst van het referendum de wereld verrast en dat de Krim een zelfbenoemde autonome staat wordt. In dat geval staat niet vast dat Rusland de republiek formeel zou erkennen. Sommige media maakten de vergelijking met Transnistrië (zie ook hier en hier); de quasi-onafhankelijke, door Rusland gesteunde staat begin jaren negentig ontstond na afscheiding van Moldavië. Omdat het gebied door bijna niemand als onafhankelijke staat wordt erkend – ook niet door Rusland – is het een soort wetteloze zone.

4. Wie wordt in de nieuwe situatie de baas?

Als onderdeel van Rusland, zal Poetin waarschijnlijk gaan gelden als de hoogste leider. Maar het ziet er naar uit dat premier Aksjonov in de praktijk de touwtjes in handen zal hebben. De mannen hebben elkaar naar eigen zeggen nooit ontmoet, maar hebben dezelfde retoriek: Russen op de Krim worden bedreigd en verdedigen zichzelf. Beiden ontkennen dat er sprake is geweest van een geleidelijke militaire machtsovername door Rusland, want het gaat hier om zelfverdediging van inwoners van de Krim.

Tot deze maand was Aksjonov een relatief onbekende naam, ook in de lokale politiek. Uit een portret van Time blijkt onder meer dat hij een voormalig sigarettenhandelaar en vermeend ex-maffialid is. Er zijn bronnen die hem aanwijzen als voormalig onderbaas in de lokale onderwereld van Simferopol. Een vooraanstaand lid van de Russische gemeenschap zei in 2009 dat de lokale autoriteiten over bewijs beschikten dat Aksjonov lid was geweest van de misdaadgroepering Salem. Hij zou daar de bijnaam Kobold hebben gehad.

Aksjonov, in het midden, bij de installatie van een nieuwe groep ‘zelfverdedigingssoldaten’ in Simferopol. Foto EPA / Artur Shvarts

Aksjonov werd na zijn overstap naar de politiek de leider van de Russische Eenheidspartij. In die hoedanigheid behaalde hij bij de regionale parlementsverkiezingen in 2010 vier procent van de stemmen. Tot het moment van de revolutie in Kiev moest hij het daar mee doen. Nu, nog geen maand later, heeft hij de volledige controle over de regio. Zoals één commentator opmerkte: het is een promotie die Tony Soprano trots zou maken.

Hoe heeft hij dat gedaan? Onder meer dankzij de bezetting van het regionale parlement in Simferopol. Hij kreeg hulp van gewapende mannen, al hoefden die kennelijk geen geweld te gebruiken om de bezetting te voltooien. Tegen zonsopkomst wapperde de Russische vlag aan het gebouw. Politici kregen de oproep zich te melden. Volgens geruchten moesten ze hun mobiele telefoons inleveren. Lokale media waren niet welkom. Een paar uur later was daar de nieuwe regering.

Journalisten die de premier vroegen hoe hij zichzelf de legitieme leider kon noemen, antwoordde hij: in Kiev hebben ze het ook gedaan.

Hij zegt dat hij de belangen van de Russen op het schiereiland vertegenwoordigt en om dat te doen had hij zelfverdedigingseenheden nodig. De internationale gemeenschap zegt bezorgd te zijn over de Russische inmenging in de vorm van gewapende mannen in militair tenue zonder insigne. Daarover zegt Aksjonov, onder meer in onderstaand interview met CNN: mensen sloten zich na de machtsovername in Kiev spontaan aan. Ik heb geen identiteitsbewijzen gevraagd.

Enver Abduraimov, één van de weinige Tataarse leden van het regionale parlement, liet aan NRC-journalist Emilie van Outeren weten dat ook hij was opgeroepen zich te melden voor de vorming van de nieuwe regering.

“Ik ben niet naar het parlement gegaan die dag. Ik ga niet stemmen met een geweer op mijn hoofd.”

Abduraimov is inmiddels met zijn gezin gevlucht. En hij is niet de enige.

    • Laura Klompenhouwer