Middeleeuwers zagen de aarde niet als een platte schijf

Het artikel over portolaankaarten (‘Vroege zeekaarten waren verbluffend accuraat’, Wetenschapsbijlage 8&9 maart) maakt nieuwsgierig naar Nicolais bevindingen. Het is echter jammer dat het artikel opent met een voorstelling van zaken die een misverstand oproept, namelijk dat de middeleeuwers dachten dat de aarde een platte schijf was aan de randen waarvan allerlei monsters leefden.

Deze mythe is afkomstig van negentiende-eeuwse antiklerikalen en darwinisten die de Middeleeuwen graag zo achterlijk mogelijk voorstelden. Zij gebruikten daarvoor het werk van de zesde-eeuwse Byzantijnse handelaar Kosmas Indikopleustes, volgens wie de aarde plat en vierkant was met een lichte welving.

De Grieks schrijvende Kosmas was echter niet representatief voor middeleeuwse ideeën over de aarde. Zo vergeleek de Duitse abdis en mystica Hildegard van Bingen (1098-1179) de positie van de aarde in het midden van de hemel met die van de dooier in een ei. Bij Roger Bacon (13de eeuw) is het idee te vinden dat het mogelijk was van Spanje naar India te varen ‘omdat beide landen aan dezelfde oceaan liggen’. In dertiende-eeuws Vlaanderen begon men met het berekenen van de omvang van de aarde. Het idee dat men een reis om de wereld kon maken en op hetzelfde punt kon uitkomen werd al voor 1350 mogelijk geacht. Columbus bestudeerde voor zijn eerste reis Pierre d’Ailly’s (1380-1420) Ymago Mundi waarin dit idee te vinden was. De reis van Columbus in westelijke richting met het doel India te bereiken is vanuit middeleeuws perspectief minder revolutionair dan wel is gesteld. De Genuese broers Vivaldi probeerden het twee eeuwen eerder al, in 1291.

Mogelijk zal verder onderzoek uitwijzen dat de geografische kennis van middeleeuwse Europeanen is onderschat. Het naast elkaar op kaarten voorkomen van geografische informatie en fabeldieren was voor de middeleeuwer in elk geval vanzelfsprekend. Laten we overigens niet vergeten dat de monsters waarmee O-T kaarten en portolaankaarten zijn ‘versierd’ veelal een klassieke oorsprong hebben.

Universiteit Leiden/VU

    • Louis Sicking