Psst... mag ik jouw stem hebben?

In Soest en Heusden is aangifte gedaan wegens het ronselen van stemmen door politieke partijen // Gisteren kreeg de burgemeester van Roermond ook signalen van fraude // Wat is toegestaan?

Dat je in Nederland kunt stemmen per volmacht is tamelijk uniek. Internationaal zijn daar zorgen over. Foto ANP

Wat is ‘stemmen ronselen’?

Politieke partijen die mensen vragen een stemformulier en stempas in te leveren, zodat leden van de partij ermee kunnen gaan stemmen, op de eigen partij. Dat deed PvdA-lijsttrekker Osman Suna in Soest. Hij riep gelovigen op om hun stembiljetten af te geven. Dat gebeurde in de boezem van een moskee en werd onthuld door televisieprogramma Pownews, dat hem met een verborgen camera filmde. „Ik kan wethouder worden, dat is een strijd die ik jaren heb gevoerd”, zei hij. Suna is opgestapt als lijsttrekker, de Rijksrecherche onderzoekt de zaak. In de Kieswet staat dat het verboden is andere personen „stelselmatig” te benaderen met de vraag om een stemformulier, bedoeld voor stemmen bij volmacht, af te geven. In het Brabantse Heusden deed de burgemeester aangifte nadat hij door burgers werd geïnformeerd over stemmen ronselen door een partij die niet met naam is genoemd. In Roermond zou hetzelfde zijn gebeurd.

Waarom is het verboden?

Alle Nederlanders moeten vrij hun stem kunnen bepalen, zonder druk van wie dan ook. Niet stemmen is óók een keuze. Lijsttrekker Suna verklaarde in de moskee dat het „zonde” zou zijn als allerlei stemmen niet gebruikt zouden worden, maar juist het kiezen om niet te stemmen is onderdeel van de democratie. Op het ronselen van stemmen staat een maximale celstraf van een maand en een geldboete.

Mag je iemand anders voor je laten stemmen?

Dat mag. Stemmen bij volmacht heet dat. Als je broer moet werken en niet naar de stembus kan, kan die ervoor kiezen om jou te machtigen. Je krijgt dan de stempas, het identiteitsbewijs en een machtiging mee, zodat je in het stemhokje twee stemmen kunt uitbrengen. Op welke partij je stemt moet in vertrouwen verteld worden.

Burgemeester Hamming van Heusden uitte zijn bedenkingen over de wenselijkheid van het stemmen per volmacht. Daarin staat hij niet alleen. Tijdens de afgelopen drie verkiezingen voor de Tweede Kamer controleerden vertegenwoordigers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) de stembusgang. Ook zij uitten daarbij zorgen over de internationaal gezien tamelijk unieke mogelijkheid van het stemmen per volmacht.

Mogen partijen taxiritjes naar het stembureau aanbieden?

Ophalen en wegbrengen van (hulpbehoevende) kiezers naar stembureaus is schimmig, maar komt veel voor. Partijen pronken er zelfs mee op hun websites. Zo rijdt het CDA in Westervoort en Hoogeveen kiezers die slecht ter been zijn naar het stembureau. In Castricum heeft de lokale partij CKenG een ‘verkiezingstaxi’. De partijen benadrukken op hun sites dat ‘iedereen welkom’ is, ook als ze op een andere partij stemmen.

De lokale partij Ouder-Amstel Anders, een splinterpartij nabij Amsterdam, adverteerde deze week met de tekst: ‘We komen je stem wel even halen...’ Onkies, laat burgemeester Mieke Blankers via een woordvoerder weten. „Dit is op het randje, maar we kunnen er niets tegen doen, behalve de lijsttrekker erop aanspreken.” De Kiesraad zegt dat taxidiensten „niet verboden” zijn.

Komt stemfraude vaak voor?

Opzettelijke fraude komt vaker voor. De Hoge Raad bevestigde in 2010 dat voormalig gemeenteraadslid Guus te M. uit het Brabantse Landerd de stemcomputers bij gemeenteraadsverkiezingen in 2006 had gemanipuleerd. Hij bediende zelf een stemcomputer en verwierf zo opvallend veel stemmen op zichzelf. Hij kreeg een werkstraf van 180 uur.

Voormalig VVD-senator Jos van Rey wordt ook verdacht van het ronselen van stemmen in zijn woonplaats Roermond. In zijn huis werden tientallen volmachtformulieren gevonden. Volgens Van Rey is dat niet verboden en heeft hij de formulieren niet zelf ingevuld. Het Openbaar Ministerie onderzoekt de zaak.

Is fraude op te sporen?

„Nauwelijks”, zegt een woordvoerder van de VNG. De gemeenten en stembureaus zijn zelf verantwoordelijk voor het ontdekken van stemfraude en van het stemmen ronselen. Het enige wat de gemeenten kunnen doen, is de stembureaumedewerkers trainen en zorgen dat zij een paspoortcontrole doen. „Het systeem van stemmen bij volmacht is fraudegevoelig.”

    • Enzo van Steenbergen
    • en Hugo Logtenberg