Juliana deed zoveel meer dan breien

Eind april is het een eeuw geleden dat Juliana werd geboren. Haar oorlogsjaren waren volgens Loe de Jong die van een moeder en huisvrouw. Mis! Zij was een bevlogen ambassadrice voor de geallieerde zaak.

In januari 1944 speelt prinses Juliana in het Sailors Home in Northport Long Island, Amerika, een potje biljart Foto Spaarnestad

De NOS zond onlangs een documentaire uit over de oorlogsjaren van de toenmalige prinses Juliana. Op uitdrukkelijke wens (lees: bevel) van koningin Wilhelmina bracht zij de bezettingstijd door in Canada. Het tv-programma was grotendeels gebaseerd op de inhoud van het boek Juliana’s vergeten oorlog dat vorige week verscheen. Schrijfster is de gelauwerde auteur Jolande Withuis. Zij heeft prachtige boeken op haar naam staan, waaronder de met prijzen bekroonde biografie van verzetsheld Pim Boelaard. Haar jongste pennenvrucht van tamelijk bescheiden omvang is een voorpublicatie van de biografie van Juliana die gepland staat voor 2016.

Over Juliana’s ballingschap bestaan verschillende hardnekkige clichés. Terwijl koningin Wilhelmina en prins Bernard zich in het door bombardementen geteisterde Londen inzetten voor de geallieerde oorlogsvoering, vervulde de kroonprinses ver van strijdgewoel en staatszaken blijmoedig de rol van huisvrouw en moeder. Haar bijdrage aan de strijd tegen de nazi’s bestond uit truien breien voor Nederlandse zeelieden en soldaten, thee schenken aan bezoekers, bloed doneren, tweede handspulletjes verkopen in een Rode Kruiswinkel en bovenal als troonopvolgster en moeder van de prinsesjes het voortbestaan van de dynastie bestendigen. Althans volgens de gecultiveerde mythe.

Withuis houdt vooral Loe de Jong verantwoordelijk voor deze zoetgevooisde verdraaiing van de werkelijkheid. Als voormalig redacteur van Radio Oranje en autoriteit op het gebied van de Tweede Wereldoorlog wist hij beter. Vanuit zijn traditionele rolopvattingen over de vrouw gaf de gezaghebbende rijkshistoricus er de voorkeur aan om diverse bronnen simpelweg te negeren.

PR-activiteiten

Onmiddellijk na haar aankomst op het Amerikaanse continent trad Juliana op als bevlogen ambassadrice voor de geallieerde zaak en het bezette vaderland. Bij de burgers van haar gastland en de non-belligerente Verenigde Staten kon de Europese oorlog aanvankelijk op weinig belangstelling rekenen. De kroonprinses ontplooide daarom een groot aantal PR-activiteiten. Eerder dan de meeste Nederlandse journalisten, ambtenaren, politici en ook haar moeder raakte zij vertrouwd met het verschijnsel persconferentie. Tijdens haar gedwongen exil hield Juliana bovendien tientallen toespraken voor publiek en radio, waarvoor zijzelf de teksten verzorgde. Terecht besteedt Withuis ruimschoots aandacht aan deze vrijwel vergeten speeches.

Evenals haar moeder beschouwde Juliana de oorlog veelal in religieuze termen. Het betrof een moderne ‘kruistocht’ ter verdediging van het christendom en ‘Atlantische’ waarden als democratie en individuele vrijheid. Van Juliana’s toekomstige pacifisme was niets te bespeuren. Zij beklaagde volkeren die geen deel hadden aan de mondiale vrijheidsstrijd en benijdde soldaten die daadwerkelijk de wapens konden opnemen.

De troonopvolgster verwachtte dat achter de geallieerde overwinning een betere wereld gloorde waarin volkeren vreedzaam zouden samenleven. Naast de thema’s religie, wederopbouw en saamhorigheid, sprak zij eveneens over de positie van de vrouw en haar bijdrage aan de oorlogsvoering.

Ten behoeve van de geallieerde zaak ondernam Juliana verschillende diplomatieke missies en spreektournees. Behalve haar herhaaldelijke bezoeken aan de Verenigde Staten bezocht zij ook de Nederlandse koloniën Suriname en Curaçao, Haïti, Venezuela en de Dominicaanse Republiek. Deze laatste bondgenoot van de geallieerden omschreef Juliana tegenover Bernard kritisch als het meeste corrupte land van de regio en de ‘ergste boevendictatuur’.

Van aanzienlijk meer belang waren haar hartelijke contacten met het presidentiële echtpaar Roosevelt. De machtigste man van de Verenigde Staten vervulde voor Juliana de rol van ‘dierbare oom’, terwijl diens politiek bedrijvige eega voor de Nederlandse prinses als navolgenswaardig voorbeeld gold. Cees Fasseur betoogde al eerder dat Juliana’s bezoeken aan de Roosevelts het werk van ministers en diplomaten vereenvoudigde. De historicus prees haar goede connecties met de Amerikaanse president en de first lady als Juliana’s ‘grootste bijdrage aan de Nederlandse oorlogsinspanning’.

Bedillerige wederhelft

Nauwgezet beschrijft Withuis de reizen en toespraken van de kroonprinses. Tevens waren haar werkzaamheden voor het Rode Kruis en haar bemoeienissen met landgenoten aanzienlijk gevarieerder en verantwoordelijker dan bekend is. Zonder de stringente protocollen van het hofleven en de dominerende aanwezigheid van haar overbezorgde moeder en bedillerige wederhelft kon Juliana zich vrijelijk ontwikkelen en verantwoordelijkheden nemen. De Canadese ballingschap vormde derhalve ‘een zeer gelukkige episode’ in haar leven.

Het huwelijk tussen de zich ontvoogdende kroonprinses en haar zelfzuchtige ‘Bernilo’ blijft in deze voorpublicatie grotendeels buiten beschouwing. Wel kondigt de auteur aan dat in de komende biografie duidelijk zal worden dat de oorlog hun ongelijke verhouding voorgoed veranderde. De latere huwelijksperikelen en ternauwernood afgewende constitutionele crisis kenden een langdurige voorgeschiedenis.

Withuis portretteert kroonprinses Juliana met empathie. Haar formuleringen zijn trefzeker. Uitvoerig bekritiseert ze De Jong en in mindere mate Fasseur om hun voorstellingen van de ballingschapsjaren van de kroonprinses. Curieus daarbij is dat ze niet ingaat op de inhoud van het boekje Juliana. Een onderschatte vorstin dat Bert van Nieuwenhuizen in 2004 publiceerde. Evenals Withuis besteedt deze journalist aandacht aan Juliana’s weggemoffelde inspanningen voor de geallieerde oorlogsvoering. Op onwetendheid van Withuis kan deze nalatigheid niet berusten. Het werkje van Van Nieuwenhuizen prijkt op haar literatuurlijst. Is dit jalousie de métier of gewoon slordigheid?

    • Robin te Slaa