Scarlett als feministe avant la lettre

Madeleine Matzer brengt ‘Gone with the wind’ op toneel, met Anna Drijver als Scarlett en Nasrdin Dchar als Rhett Butler. „In opportunisme zijn ze elkaars evenbeeld.”

Anna Drijver als Scarlett O’Hara in ‘Gejaagd door de wind’ Foto Jean Philipse

Nee, Nasrdin Dchar voelt zich geen Clark Gable. Hij lacht de vraag weg. „Gone with the Wind had 75 jaar geleden een enorme impact. Dat kun je je nu niet meer voorstellen. Gable was een grote ster. De straten liepen vol voor hem.”

Na de bekroning van 12 Years a Slave bij de Oscars vorige week viel de naam van filmklassieker Gone with the Wind weer veelvuldig: als de laatste grote Hollywood-film over slavernij, waarin bovendien de slavernij nog werd goedgepraat. Al in de begintitels wordt gerept van de afbraak van een beschaving, waarin meester en slaaf nog hun plaats hadden. Die orde is weggeblazen met de wind.

Gone with the Wind, uit 1939, naar de bestseller van Margaret Mitchell uit 1936, staat te boek als een romantisch epos tegen de achtergrond van de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865). De jonge, onstuimige Scarlett O’Hara wordt jarenlang tevergeefs het hof gemaakt door zakenman Rhett Butler. Scarlett ziet in de reeds getrouwde Ashley haar ideale man. De oorlog en de bevrijding van hun slaven gooit het leven van deze Zuiderlingen overhoop.

In de theaterversie van regisseur Madeleine Matzer worden de rollen van Scarlett en Rhett, in de film Vivien Leigh en Clark Gable, gespeeld door Anna Drijver en Nasrdin Dchar. De gruwelen van de oorlog maken op toneel plaats voor een warmbloedige muzikale begeleiding. Het zijn de hoepelrokken van ontwerper Jan Taminiau die een indruk van die tijd geven.

Voor Matzer is Gejaagd door de wind naast liefdesverhaal een voorstelling over „een feministe avant la lettre” en „een samenleving in transitie”. Het moderne van Scarlett is dat ze de regie over haar eigen leven wil voeren. Matzer: „Het was in die tijd geen gewoonte om je eigen weg te gaan.”

Voor Drijver (30) is het ook een coming-of-age-relaas. „Scarlett start als een societymeisje dat wil trouwen. Door schade en schande wordt ze wijs. Haar doel en droom blijft: kunnen doen wat ze wil. Niet alleen in de salon een boekje lezen, maar zoenen en dansen en meepraten. Ze ambieert meer vrijheid en kan die bereiken door rijk te trouwen. Ze is opportunistisch en weinig empathisch. Ze gaat over lijken en doet wat goed voor haar is.”

Als Scarlett Rhett in de gevangenis bezoekt, is dat niet om te kijken hoe het met hem is, maar omdat ze geld nodig heeft. Drijver: „Daaruit blijkt dat ze een overlever is. Als ze iets nodig heeft, maakt het haar niet uit wie er moet lijden.” In Scarletts opvattingen ziet Matzer een link met het heden. „Haar leven moet beter en mooier. Het maakbaarheidsidee, wat nu zo aanwezig is, en waarbij iedereen recht op geluk denkt te hebben, koestert zij ook.”

Drijver ziet in Scarlett een vrouw die zich ontworstelt aan een verkapte vorm van onderwerping. „Het verhaal gaat over slavernij, maar voor vrouwen duurt het ook lang voor ze iets mogen in de samenleving. Dat proces is niet ten einde. Vrouwen strijden nu nog voor meer kansen. Intussen jagen we alles na, ik ook: vrienden, een leuk huis, een liefdesleven en een carrière.”

„De tragiek van Scarlett”, zegt Matzer, „is dat ze niet ziet dat haar grote liefde voor haar staat.” Ze staart zich blind op Ashley, die de oude wereld vertegenwoordigt. Matzer: „Dat zie je vaker in relaties. Dat mensen iets willen wat ze niet kunnen krijgen en wat ook niet het beste voor ze is.”

Misschien zoekt Scarlett een man die ze kan domineren en vreest ze de sterke persoonlijkheid van Rhett? „Absoluut”, zegt Drijver. „Ze beseft meteen dat Rhett haar wel aankan en haar doorziet. Hij kent haar zwakke plekken. Dat is altijd irritant.”

In de streng geordende wereld van het Zuiden is Rhett Butler een buitenbeentje. Hij wordt verguisd omdat hij voorspelt dat de Zuidelijke Staten de oorlog zullen verliezen. „Rhett ziet in dat hij met oorlog geld kan verdienen”, zegt Nasrdin Dchar (35), „en dat doet hij liever dan mensen dood schieten. Het is een mysterieuze man, een womanizer. Maar essentieel is dat hij een vooruitziend iemand is, die zijn eigen pad kiest. Hij staat voor de nieuwe tijd.” In hun opportunisme lijken Scarlett en Rhett op elkaar. ‘Soort zoekt soort’, zegt Rhett tegen haar. Dchar: „Scarlett is zijn evenbeeld, een onafhankelijke geest. Dat maakt haar aantrekkelijk voor hem.”

De personages vertonen de nodige antipathieke trekken. Matzer: „Ik geloof niet in het onderscheid tussen goede of slechte mensen. De mens heeft de hele dierentuin in zich en het hangt van de omstandigheden af welk beest je buiten laat.”

De voorstelling is nu uiteraard niet meer pro-slavernij. In de laatste fase van de voorbereiding overleed Nelson Mandela. Dat bracht Matzer ertoe enkele teksten van hem toe te voegen, die worden uitgesproken door de bevrijde slaaf Big Sam. Matzer: „Onze samenleving is ook sterk aan het veranderen. Tegenover de angst die dit oplevert verwoordt Sam de hoop: hoe de wereld eruit zou kunnen gaan zien.”

De kleding en hoepelrokken van Jan Taminiau domineren het toneelbeeld. Matzer is er verguld mee. „Ik heb hem benaderd met veel schroom, overigens ver voor hij Máxima kleedde voor de kroning. Ik vroeg hem omdat zijn werk theatraal is.”

Taminiau koos voor jeansstoffen, als verwijzing naar de katoenindustrie, waar de Burgeroorlog ook om draaide, zegt Matzer. „En hedendaagse slavernij is volgens hem nu nog te vinden in de kledingindustrie. Het is een heel actueel concept.”

De hoepelrokken mochten van haar niet ontbreken. „Gone with the wind hoort wat beeld betreft in het rijtje met Sissi en Angélique. Het is een fantasie die bijna elke vrouw wel eens heeft: stel je toch voor dat je in die tijd had geleefd en dat je dat soort jurken aan mocht.”

Met een gewicht van vele kilo's en een bijpassend korset vergt het veel van de actrices. Drijver: „Ik krijg weinig adem en eten moet je plannen. We worden echt strak ingeregen. Dat is ook goed. Je staat en loopt anders. Als Rhett dicht bij me komt, door in mijn hoepel te dringen, betekent dat iets. Maar dat ik als vrouw nu gympen en een grote trui kan dragen, zie ik echt als een verworvenheid.”

    • Ron Rijghard