Eén jaar paus Franciscus: zijn 6 belangrijkste vernieuwingen op een rij

Foto EPA / Angelo Carconi

Vandaag is het precies een jaar geleden dat Jorge Bergoglio tot paus werd gekozen. Al in zijn eerste korte toespraak vanaf het balkon van de Sint Pieter beloofde hij dat hij veel zou veranderen. Maar wat is er nu echt veranderd in een jaar? De zes belangrijkste vernieuwingen van Franciscus op een rij.

Het was een historisch moment op 13 maart vorig jaar: de nieuwe paus, niet afkomstig uit Europa, begroette het volgepakte plein met een simpel ‘Buona sera’. Hij vroeg de aanwezigen eerst voor hem te bidden en hem daarmee hun zegen te geven (in plaats van andersom) en koos ook nog een naam die op zich al een revolutie inhoudt: Franciscus. Daarmee noemde hij zichzelf naar de dertiende-eeuwse heilige die de rijkdom afzwoer en in een visioen tot taak kreeg het huis van God, de kerk dus, te herbouwen. Wat heeft Franciscus in zijn eerste jaar herbouwd? Een overzicht.

1. Meer dialoog en openheid
Hij is niet de paus van het opgeheven vingertje, maar van de open armen. Als het over homoseksualiteit gaat, zegt hij: “Wie ben ik om te oordelen.” Hij preekt allereerst barmhartigheid en heeft het vrijwel nooit over gehoorzaamheid. Hij spoort Latijns-Amerikaanse kerkbestuurders aan zich niet bang te laten maken door strenge vermaningen uit Rome. En in een besluit dat verstrekkende gevolgen kan hebben, heeft hij een vragenlijst onder kerkbestuurders en gelovigen laten verspreiden om in kaart te brengen op welke punten de leer van Rome niet meer spoort met de dagelijkse praktijk van gelovigen. Die punten moeten op een synode in oktober worden besproken.

Franciscus heeft hiermee de deksel op een beerput van onvrede opengetrokken en die zal er niet snel weer op gaan. Ook op de curie in Rome, de bureaucratie van het Vaticaan, is de sfeer van verandering goed te merken. Kerkbestuurders zijn minder bang fouten te maken en schrijven ineens veel meer over christelijke waarden. Thomas Reese, lang een criticus van het Vaticaan, schreef: “Te lang is de Kerk als een zeurende ouder geweest die nog voordat je de drempel over bent, tegen je uitvaart voor alle dingen die je vorig jaar verkeerd hebt gedaan.” Franciscus gedraagt zich heel anders en zegt: de Kerk moet zich niet blindstaren op “kleinzielige regels”.

2. Minder uiterlijk vertoon
Veel van wat naar een hofhouding riekt, schaft hij af, van de vele versierselen van de paus (zijn voorganger droeg nog een rood hoofddeksel als er katholieke staatshoofden op bezoek kwamen en een witte voor de niet-katholieke) tot een deel van de titulatuur binnen de curie. Hij rijdt in een vrij simpele auto en heeft het luxueuze pauselijke appartement verruild voor twee kamers in het gastenverblijf van het Vaticaan. Hij roept de kerkbestuurders op om zich niet zo druk te maken om hun carriere. Wie hogerop wil, kan beter iets aan armenzorg gaan doen dan een ingewikkelde theologische verhandeling schrijven. “Ik wil een kerk van en voor de armen”, zei Franciscus in zijn eerste ontmoeting met journalisten.

Foto Reuters / Max Rossi

3. Meer collegiaal bestuur
Vrijwel direct na zijn aantreden heeft de paus een nieuw machtsorgaan in het leven geroepen: de C8 – het woord voor kardinaal begint in het Engels, Spaans en Italiaans met een c. Hierin zitten acht kardinalen uit heel de wereld. Hun benoeming moet het karakter van de Katholieke Kerk als wereldkerk met veel verschillende realiteiten onderstrepen. Die kardinalen hebben al een paar vergaande adviezen gegeven. Ze zijn begonnen de negen congregaties (een soort ministeries) en twaalf pauselijke raden systematisch door te lichten. En het is iedereen duidelijk dat ze nog lang niet klaar zijn. Franciscus onderstreept ook vaak dat hij bisschop is met de andere bisschoppen, in plaats van paus aan wie iedereen gehoorzaamheid verschuldigd is.

4. Hervormingen in het kerkbestuur
Op dat punt is er heel veel gebeurd in het afgelopen jaar. Franciscus stond in het verleden bekend als een eigengereid bestuurder. Ik heb in de loop der jaren geleerd veel beter te luisteren, zo zei de paus, en de mensen in zijn omgeving beamen dat. Maar Franciscus is wel de snelle beslisser gebleven die hij vroeger al was. Hij heeft:

  • de tweede man binnen het Vaticaan, betrokken bij veel intriges, vervangen.
  • zijn greep op de bisschopsbenoemingen versterkt.
  • een nieuw Secretariaat voor Economie ingesteld dat de financiele transparantie moet vergroten en malversaties en corruptie moet tegengaan.
  • de top van de Vaticaanse bank vervangen en verdere stappen gestimuleerd voor een grote schoonmaak binnen die bank.
  • gerenommeerde organisaties als Ernst & Young, McKinsey en KPMG ingeschakeld om te proberen het hoofdkwartier van de katholieke kerk efficienter en opener te laten functioneren.

Foto AP / Max Rossi

5. Voorzichtige discussie over de doctrine
Franciscus is geen hooggeleerde theoloog die, als hij dat al zou willen, kan beredeneren waarom de bestaande kerkleer zou moet veranderen. Maar hij benadert die op een aantal punten als iets waarover discussie mogelijk is. Als het gaat om vrouwen als priester, opheffing van het celibaat of abortus heeft hij een streep in het zand getrokken. Hieraan wordt niet getornd, is zijn boodschap. Maar over andere zaken die in het recente verleden ook onbespreekbaar waren, wil hij wel een debat beginnen. Denk aan echtscheiding, ongehuwd samenwonen en homoseksualiteit.

6. Misbruik
Op het gevoelige punt van seksueel misbruik door geestelijken zou Franciscus doortastender kunnen zijn, zeggen sommigen. Er blijft ernstige kritiek op de manier waarop de Kerk het seksueel misbruik door priesters aanpakt. Franciscus zei begin deze maand in een gesprek met de Corriere della Sera onkarakteristiek defensief dat zowel zijn voorganger Benedictus XVI als de Kerk in haar geheel “waarschijnlijk als enige openbaar instituut transparant en verantwoordelijk” is opgetreden na de pedofilieschandalen. Hij heeft snel en hard opgetreden toen vorig jaar zomer een nuntius in de Dominicaanse Republiek werd beschuldigd van misbruik, en heeft op suggestie van de C-8 in december een speciale commissie hiervoor aangesteld. Maar organisaties van slachtoffers van misbruik vinden dat Franciscus zich op dit punt wel erg op de vlakte houdt.

    • Marc Leijendekker