Twee uitspraken over F-16’s

Dat stond op 26 mei in nrc.next.

De aanleiding

Zozo, dat is een flink bedrag. En: die arme piloten dan, hoe moeten die naar de wc? Zomaar twee reacties op het nieuws van deze week dat er tijdens de Nucleair Security Summit op 24 en 25 maart te allen tijde twee Nederlandse straaljagers in het Haagse luchtruim zullen hangen. Twee specifieke uitspraken in de berichtgeving daarover riepen op de redactie vragen op.

Eerst het ‘flinke bedrag’: een uur vliegen met een F-16 zou volgens verschillende media zo’n 20.000 euro per uur kosten. Dat berichtten onder meer de NOS en persbureaus ANP en Novum (en media die daarbij zijn aangesloten, waaronder nrc.next). Een bronvermelding ontbrak hierbij echter.

En dan is er de ‘plaskwestie’: de F-16’s komen ‘niet aan de grond tijdens nucleaire top’ schreef persbureau Novum. Ook dat namen verschillende media over. De straaljagers zullen door een tankvliegtuig in de lucht worden bijgetankt. Blijven die straaljagers dan echt 48 uur vliegen?

Wij controleerden beide uitspraken.

Stelling 1: ‘Vliegen met een F-16 kost 20.000 euro per uur’

Dit blijkt nog een ingewikkelde kwestie te zijn. Het ministerie van Defensie zegt niet te kunnen berekenen wat het vliegen met een F-16 kost. De woordvoerder: „De kosten zijn variabel en afhankelijk van onder andere meteorologische omstandigheden als wind en temperatuur, het gewicht van het vliegtuig, de configuratie (soorten wapens), welke snelheid wordt gevlogen en dergelijke.” Een algemene schatting zegt ze niet te kunnen maken. Klinkt 20.000 euro redelijk? „Daar kan ik niets over zeggen.”

Waar komt dat bedrag dan wél vandaan?

Die 20.000 euro blijkt een schatting van de NOS te zijn, gemaakt door onderzoeksjournalist Robert Bas. Hij baseerde zich voornamelijk op uitspraken van Mark Welsh, generaal van de Amerikaanse luchtmacht, zegt Bas over de telefoon. Vorig jaar mei schatte die de uurkosten voor het vliegen met een F-16 op 25.000 dollar, omgerekend naar de koers van destijds zo’n 19.400 euro – inderdaad, bijna 20.000.

Er zijn meer bronnen. Jaarlijks brengt het Amerikaanse ministerie van Defensie een rapport uit over de Joint Strike Fighter (F-35), de opvolger van de F-16. Daarin worden tevens de kosten van beide toestellen tegen elkaar afgezet.

In 2012 werd berekend dat de F-16 ongeveer 22.470 dollar per vlieguur kost (tegenover 31.923 voor de JSF). Dat is omgerekend weer ongeveer 17.400 euro.

Deze cijfers zijn afkomstig van Lockheed Martin, fabrikant van zowel de JSF als de F-16. Onbetwist zijn ze daarom niet: Lockheed Martin zou er baat bij hebben de kosten van de F-16 te overdrijven zodat de JSF daar gunstiger bij afsteekt, is een veelgehoorde kritiek.

Saab, fabrikant van het concurrerende gevechtstoestel Gripen, liet eenzelfde soort berekening uitvoeren door onderzoeksbureau IHS Janes. Denemarken werd daarbij als uitgangspunt genomen. De kosten per vlieguur van de F-16 werden toen geschat op 7.700 dollar, aanzienlijk minder dan Lockheed Martin claimt.

Er is een probleem. Niet alleen zijn deze onderzoeken moeilijk met elkaar te vergelijken – ze zijn in verschillende landen uitgevoerd door verschillende partijen met ondoorzichtige criteria – ze zijn ook nog eens niet specifiek op Nederland toepasbaar.

Nederlandse cijfers die hier nog het dichtst bij in de buurt komen zijn te vinden in een Kamerbrief uit 2012, door de toenmalige minister Hans Hillen (Defensie, CDA). Daarin wordt de inzet van de straaljagers afgezet tegen de jaarlijkse kosten aan personeel, onderhoud en reparaties. In 2011 is 15.389 uur gevlogen met de F-16, is 51 miljoen euro uitgegeven aan personeel en 58,8 miljoen aan materieel. Dat komt dus neer op 7.135 euro ‘per uur’. Maar let wel: dit is exclusief brandstof (minimaal 3.000 liter kerosine per uur) en de andere „variabelen” waar de woordvoerder van Defensie over sprak.

Al met al is voor ons niet te beoordelen wie er gelijk heeft. Er zijn bronnen die de 20.000 euro uit de uitspraak ondersteunen, andere schatten de kosten per uur veel lager. Wij kunnen niet anders dan de uitspraak beoordelen als niet te checken.

Stelling 2: ‘Twee F-16’s komen niet aan de grond tijdens nucleaire top’

Deze is een stuk gemakkelijker gecontroleerd. Het klopt inderdaad dat er te allen tijde twee straaljagers in de lucht zijn tijdens de nucleaire top in maart. Zo kunnen eventuele onbekende vliegtuigen effectief worden onderschept. „Maar nee”, zegt de woordvoerder van Defensie, „onze piloten kunnen natuurlijk niet onafgebroken vliegen”. De oplossing: de ene straaljager de andere laten aflossen. Persbureau Novum heeft dit dus verkeerd begrepen, de F-16’s komen wel degelijk aan de grond – maar pas wanneer de vervanger al is opgestegen. next.checkt beoordeelt de uitspraak als onwaar.