Een gasboycot? Vergeet het maar

Sommige landen zijn nagenoeg of geheel afhankelijk van Russisch gas. De EU kan zich een boycot niet permitteren, betoogt Coby van der Linde.

Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron. Foto AFP

De crisis in en om Oekraïne maakt wederom een discussie los over de energierelaties tussen de EU en Rusland. De wederzijdse economische afhankelijkheid is groot. De integratie van de economieën op het Europese continent is in de afgelopen twintig jaar behoorlijk toegenomen.

Uitgaande van de Europese filosofie dat wederzijdse economische afhankelijkheid een rem zet op politiek-strategische conflicten is het escaleren van het conflict via de energierelatie geen goed idee. Het zou zowel Rusland als de EU hard treffen. Bovendien neemt de kans op een snelle gang naar de onderhandelingstafel om de situatie in Oekraïne te stabiliseren niet toe. Oekraïne staat aan de rand van een politieke en economische afgrond en heeft zo gauw mogelijk een legitieme regering nodig, die de problemen met de andere betrokken landen kan aanpakken.

Links en rechts wordt nu gesuggereerd dat de EU eindelijk iets krachtigs moet doen, hoewel regeringsleiders kiezen voor deëscalatie. Europa die als eerste de energiekaart zou trekken is een nieuwigheid en leeft kennelijk vooral in de hoofden van ‘watchers’. Bij voorgaande schermutselingen waren het Rusland en Oekraïne die gasleveranties tot inzet maakten van het getouwtrek tussen de twee landen. De voorzieningszekerheid van de EU kwam daardoor in het gedrang en heeft tot een reeks van maatregelen geleid, zoals het bouwen van meer pijpleidingen tussen de lidstaten, waarvan een aantal het gas twee richtingen op kan laten stromen, en het aanleggen van voorraden. Toch zou een verstoring van de leveranties zou gevolgen hebben voor het functioneren van het Europese energiesysteem.

De EU importeert ongeveer 30 procent van de gasvraag uit Rusland. In 2013 was de totale vraag in de EU 541 miljard kubieke meter (bcm), waarvan 161,5 bcm uit Rusland werd geïmporteerd. Van de Russische export naar Europa wordt ongeveer de helft vervoerd via het pijpleidingensysteem in Oekraïne. Door de aanleg van alternatieve pijpleidingroutes is het aandeel dat door Oekraïne wordt vervoerd al aanzienlijk afgenomen. Het aandeel van 30 procent van de vraag verhult bovendien de asymmetrische afhankelijkheid van de EU- lidstaten van Russisch gas en de soort van energievraag die ermee wordt bediend. Sommige landen zijn nagenoeg of geheel afhankelijk van Russisch gas, hetzelfde geldt voor de vraag naar warmte en de vraag van de industrie.

Zachte winter, lonkend voorjaar

Gezien de complexiteit van het energiesysteem en de rol van aardgas is het opmerkelijk dat sommigen een Europese kopersstaking opperen als drukmiddel. Het enthousiasme waarmee sommige experts de leveringszekerheid van vooral gas willen opgeven is opvallend. De zachte winter, het lonkende voorjaar en de nog redelijk gevulde gasbergingen voeden kennelijk de gedachte dat de EU best een poosje zonder Russisch gas kan. Er is immers LNG (vloeibaar aardgas) uit de VS onderweg. Weliswaar moeten de fabrieken die het gas vloeibaar maken nog grotendeels worden gebouwd en is de gemiddelde LNG-trein veel kleiner dan de grote exportpijpleidingen, maar dat is slechts een detail voor onze strategen.

Anderen vertalen de flink gestegen productie van zonne- en windenergie in Duitsland voor het gemak naar de gehele EU. Afgezien van de energiedimensies en de tijd die het vergt om apparatuur geschikt te maken voor een andere energiebron, worden ook veronderstellingen over de inbreng van weer- en seizoengebonden productie van wind en zon in de energievoorziening gedurende de komende jaren schromelijk overschat. De crisis in Oekraïne vindt nu plaats en niet pas over twintig jaar.

Een belangrijk maar te weinig besproken probleem van Oekraïne is de precaire economische toestand van het land. Weer zijn gasleveranties uit Rusland aan Oekraïne onbetaald gebleven, ondanks de kortingen, die kort geleden nog zijn verleend en weer worden teruggedraaid. Het land verkeert in zeer ernstige betalingsproblemen en heeft snel buitenlandse financiële hulp nodig om niet compleet in gebreke te blijven. Het IMF moet dergelijke hulp en een herstructurering van de economie gaan begeleiden. De EU en de VS hebben hiervoor inmiddels middelen vrijgemaakt. Energie speelt hierin ongetwijfeld ook een belangrijke rol, evenals het kunnen voldoen van betalingsverplichtingen, al was het maar om ervoor te zorgen dat het land de komende tijd niet verstoken blijft van (energie)leveranties. Economische stabilisatie en een legitieme regering die kan beginnen met wederopbouw is een belangrijk belang voor alle partijen op het Europese continent.

Afhankelijk van olie

Rusland is een belangrijk olie, gas en kolen producerend en exporterend land. De belangrijkste exportmarkten bestaan uit de landen van de Europese Unie, Wit-Rusland, Oekraïne en Turkije, terwijl ook de markt in Azië steeds belangrijker wordt. Energie en grondstoffen zijn de belangrijkste exportproducten van Rusland en toegang tot afzetmarkten is belangrijk voor Russische bedrijven en ook voor de overheidsinkomsten van de overheid. In tegenstelling tot de vaak genoemde afhankelijkheid van aardgasinkomsten, zijn het vooral de olie-inkomsten die voor de overheid van belang zijn. In de discussie over energie-importen wordt een dergelijk punt vaak over het hoofd gezien. Het laat zien dat de argumentatie om de energierelatie subiet te herzien op weinig diepgaande energiekennis is gebaseerd.

Niemand heeft veel te winnen bij verdere escalatie van het conflict, noch bij een langdurige instabiliteit van Oekraïne. De interne tegenstellingen in Oekraïne zijn al ernstig genoeg en zullen het uiterste vergen in het hervinden van legitimiteit bij de bevolking en de landen die betrokken zijn geraakt bij het conflict. De intensieve economische betrekkingen op het Europese continent moeten helpen bij het gezamenlijk vinden van een oplossing, niet om de zaak verder te escaleren.