De anonieme klokkenluider van Atlant

Een discussie tussen gemeenten en de directeur van een sociale werkplaats liep in Helmond uit de hand. Betrokkenen denken dat een wethouder een klokkenluider heeft verzonnen. Een reconstructie.

Een „verkeerde inschatting”, noemen ze het achteraf. Zeven wethouders uit zes Brabantse gemeenten willen in februari samen een oproep aan de kiezer doen: stem op één van ons voor continuïteit in het Peelgebied! Zeker nu het Rijk de zorg voor (arbeids)gehandicapten, ouderen en jongeren naar gemeenten overhevelt.

Het plan valt slecht bij raadsleden. Zij spreken van een verkapt stemadvies en machtsmisbruik om zetels te winnen. De wethouders schrikken van alle kritiek en blazen hun actie voortijdig af. Ze willen de kiezer alleen maar overtuigen van hun goede samenwerking, zeggen ze.

Zes van die zeven wethouders uit Helmond, Gemert-Bakel, Laarbeek, Asten, Deurne en Someren zijn vorig jaar ook verwikkeld in een gevoelige affaire bij het regionale sociale werkplaatsbedrijf, de Atlant Groep. Samen vormen ze het bestuur van Atlant. Voorzitter is Yvonne van Mierlo, VVD-wethouder voor sociale zaken, economie en financiën in Helmond, de grootste gemeente achter Atlant.

Tussen dit bestuur en de directeur van Atlant, Theo van Kroonenburg, ontstaat een bizar conflict over geld, macht en ego’s. Het eindigt met het vertrek van Van Kroonenburg in oktober 2013. Hij krijgt eervol ontslag en een afkoopsom van drie ton bruto. De totale kosten van de affaire worden geraamd op 1 miljoen euro.

Eén lezing van dit conflict is dat directeur Van Kroonenburg eigengereid is en niet wil luisteren naar zijn bestuur.

Een andere lezing is dat de verhoudingen tussen bestuur en directie pas in 2011 verslechteren bij het aantreden van bestuursvoorzitter Van Mierlo bij Atlant. De Helmondse wethouder zou geen middel schuwen om de directeur weg te krijgen.

Meningsverschil

Deze reconstructie van de affaire is gemaakt op basis van interviews met betrokkenen en interne documenten die in het bezit zijn van deze krant.

Aan de prestaties van Van Kroonenburg kan de ruzie niet liggen. Atlant (2.000 werkenden) is een pionier die al jaren doet wat de nieuwe Participatiewet beoogt. Het bedrijf zet arbeidsgehandicapten niet binnenshuis aan het werk, maar helpt hen aan banen bij ‘gewone’ werkgevers in Zuidoost-Brabant, zoals Philips, Bavaria en Dorel dat Maxi-Cosi-autozitjes maakt.

Anders dan de meeste sociale werkplaatsen lijdt Atlant geen verlies, maar maakt het bedrijf al jaren winst. Atlant krijgt via de gemeenten rijkssubsidie en de winst vloeit naar de gemeenten terug. In 2012 krijgen de zes Peelgemeenten als aandeelhouders 3,8 miljoen euro dividend.

Volgens de officiële verklaring ontstaat er een „onoverbrugbaar” meningsverschil over een nieuw financieel model. De komende jaren verwacht Atlant minder winst, onder meer omdat het Rijk fors bezuinigt op het budget voor arbeidsgehandicapten. Het bestuur van Atlant wil daarom ook bezuinigen. De gemeenten willen een kostprijs in plaats van een marktprijs gaan betalen voor de verschillende diensten die Atlant voor hen verricht.

Een lager tarief voor gemeenten en een hoger tarief voor bedrijven? Dat is niet uit te leggen aan werkgevers, vreest directeur Van Kroonenburg. Gesubsidieerde arbeid moet tegen „normale” marktprijzen worden aangeboden en mag niet tot valse concurrentie leiden, zegt ook de wet.

Loyaliteitskwestie

Het meningsverschil over de financiën mondt uit in een loyaliteitskwestie tussen de wethouders en Van Kroonenburg. Hij zou als ambtenaar zijn bestuur passeren.

Maar uit interne correspondentie komt een ander beeld naar voren. Het bestuur gebruikt een brief van Van Kroonenburg om hem daarmee onder druk te zetten.

Dat gaat zo: Van Kroonenburg en zijn rechterhand René Walenberg mailen op 25 oktober 2012 aan Van Mierlo en de rest van het bestuur een brief met bezwaren over de kostprijs. Het gaat in overleg. Ze vragen haar om de raad te informeren.

Maar het bestuur stuurt deze brief door naar onder meer het college van Helmond als officieel ‘collegestuk’. De burgemeester noemt de brief vervolgens „niet passend” omdat Van Kroonenburg hiermee zijn eigen bestuur zou passeren. „Jammer en ook niet terecht”, schrijft Walenberg het college op 6 november terug. Het secretariaat van Atlant kan bevestigen dat er nooit een brief aan het college is gestuurd, meldt hij de gemeentesecretaris.

De raad krijgt de brief niet te zien. Als de SP-fractie in januari 2013 hierover vragen stelt, informeert het college de raad niet over het misverstand. Sterker, het college noemt de brief van Van Kroonenburg nog steeds „qua procedure en qua toonzetting ongepast”. De brief heeft de onderlinge „vertrouwensrelatie” beschadigd.

Via een kronkelweggetje wordt de kostprijs in november 2012 al aangenomen door de Helmondse raad. Het bestuur van Atlant neemt er formeel nooit een besluit over. Ook wordt het plan nooit besproken in de ondernemingsraad en de raad van advies van Atlant. De Peelgemeenten gaan hier „niet akkoord” mee, schrijft Lenie Thijs, ambtelijk directeur in Helmond.

Wat het Helmondse college Van Kroonenburg met name verwijt, is werkweigering. Hij zou „geweigerd” hebben om berekeningen voor de kostprijs te maken. In werkelijkheid heeft Atlant zowel met een extern bureau als met ambtenaren „honderden uren” meegewerkt. In een ‘kostprijsnotitie’ van de gemeente Helmond van augustus 2012 wordt benadrukt dat Atlant „welwillend” heeft meegewerkt en er „veel tijd en energie” in heeft gestoken.

Wel duidelijk is dat de karakters van Van Mierlo en Van Kroonenburg botsen. De bestuursvoorzitter heeft het gevoel dat de directeur haar „vanaf het begin niet respecteerde”, zegt ze volgens notulen van de ondernemingsraad. „Dit was wellicht anders bij andere voorzitters, maar ik heb ook een visie.” De gemeente zoekt een „een bruggenbouwer en geen ruziestoker”, zegt wethouder Van Mierlo.

Het bestuur besluit om onderzoek te laten doen naar het „functioneren, houding en gedrag” van Van Kroonenburg. Het wordt uitgevoerd door Vincent van Cruijningen, de eigen advocaat van het bestuur. Geïnterviewden klagen over suggestieve vragen en onvolledige gespreksverslagen. De eindconclusie is dat Van Kroonenburg een onmogelijke man is om mee te werken. Binnen Atlant is hij geliefd, „bij gemeenten en bestuur is dat draagvlak vrijwel verdwenen”, volgens de advocaat.

Klokkenluider

En dan duikt opeens een klokkenluider op. Van Mierlo wordt eind 2012 benaderd door een anonieme Helmondse ondernemer, die weer van een anonieme werknemer van Atlant zou hebben gehoord, dat Van Kroonenburg is betrokken bij mogelijke financiële en administratieve malversaties, zegt ze. Het verhaal zou aansluiten bij „vragen” die bij het bestuur zijn gerezen tijdens de kostprijsdiscussie.

Het bestuur ontbiedt de directeur in januari 2013 en stelt hem voor de keuze: of hij accepteert een vertrekregeling, of er wordt een forensisch onderzoek opgestart. Van Kroonenburg weigert op te stappen. Hij wordt geschorst en krijgt een toegangsverbod voor de terreinen van Atlant.

Als Van Mierlo in de media bevestigt dat er mogelijk onregelmatigheden zijn, komen er meer meldingen binnen, volgens de wethouder. De signalen zijn „zodanig ernstig” dat het bestuur „genoodzaakt” is om onderzoek te laten verrichten.

De lokale pers noemt Van Kroonenburg met zijn salaris van 184.000 euro dan al „de ongekroonde zonnekoning van het Montgomeryplein”. Walenberg, die de geschorste Van Kroonenburg vervangt en later opvolgt, doet meermaals een dringend beroep op Van Mierlo om alle geruchten over Atlant tegen te spreken.

Na elf dagen van speculaties in de media meldt het college van Helmond dan dat er „geen concrete verdenking van frauduleus handelen” door Van Kroonenburg is.

Wel is accountant Deloitte ingeschakeld om forensisch onderzoek te doen naar drie zaken: de arbeidsvoorwaarden van Van Kroonenburg, zijn financiële administratie en de aankoop van kunst, sponsoring en marketing door Atlant.

Het onderzoek wordt steeds uitgebreid. Het duurt uiteindelijk zeven maanden en omvat zeventien punten, variërend van bv’s en onroerend goed van Van Kroonenburg, het schilderen van zijn huis door Atlant-medewerkers, een opleiding bedrijfskunde en zijn Audi A6, tot een leerstoel van Atlant in Maastricht en de huur van business seats in het PSV-stadion.

Wat levert het onderzoek van 2,4 ton op? Niets. „Onregelmatigheden zijn niet aangetroffen”, schrijft Van Mierlo in augustus 2013 aan zakelijke relaties van Atlant. De accountant die de ondernemingsraad zelf inhuurt, kan achteraf „niet plaatsen”, waarom Deloitte onderzoek heeft moeten doen naar brandstofverbruik en autoritten. Van Kroonenburgs advocaat spreekt van een „fishing expedition”.

Twijfels

Hoe zit het met de anonieme klokkenluider? Van Mierlo zegt dat zowel de Helmondse ondernemer als de werknemer van Atlant zich in januari 2013 al hebben terugtrokken, toen het Deloitte-onderzoek net was opgestart.

Twee maanden daarna, in maart, verklaart bestuurslid en wethouder Theo Maas uit Someren dat hij niet weet wie de klokkenluider is. Een schriftelijke verklaring van de klokkenluider is niet bekend. De bestaande klokkenluidersregeling van Atlant is ook niet gevolgd.

Betrokkenen betwijfelen nu hardop of de klokkenluider wel echt bestaat. De ondernemingsraad van Atlant denkt van niet, zegt voorzitter Rina Bauwens.

„Ik geloof er helemaal niks van”, zegt ook Huub van der Vrande, topman van het beursgenoteerde elektronicabedrijf Neways. Van der Vrande is voorzitter van Atlant Partnership, een netwerk van regionale werkgevers dat met Atlant samenwerkt, waaronder PSV, DAF en Rabobank. Hij dreigt eind 2013 zijn functie neer te leggen als Van Mierlo niet uit bestuur van de Partnership stapt. Na tussenkomst van de burgemeester van Helmond trekt Van Mierlo zich haastig terug uit dit bestuur.

Oud-cardioloog Jan Zijlstra, lid van de raad van advies van Atlant, vraagt de burgemeester van Helmond informeel alle onderzoeken te staken, omdat hij denkt dat er niets uitkomt. De burgemeester moet er serieus rekening mee houden dat Van Mierlo zélf de klokkenluider is, zegt hij. Later stapt Zijlstra uit de raad van advies wegens alle „Helmondse politiek”.

„Ik kan met een pistool op mijn hoofd niet bedenken welke Helmondse ondernemer die klokkenluider geweest kan zijn”, zegt Martin Verduyn, voormalig directeur arbeidsintegratie bij Atlant. „Theo was niet altijd gemakkelijk”, geeft hij toe, „maar wel een kei als directeur.”

Verduyn zegt bovendien begin juli 2012, maanden voordat de klokkenluider zich zou hebben gemeld, al benaderd te zijn door de afdelingsmanager werk en inkomen van de gemeente Helmond, op verzoek van wethouder Van Mierlo. Je moet eens weten waar ze Van Kroonenburg allemaal van verdenken, zei deze ambtenaar toen al, volgens Verduyn.

Riante vertrekregeling

Ironisch genoeg wordt de kostprijs uiteindelijk beperkt ingevoerd. Gemeenten betalen Atlant alleen een kostprijs voor het (niet-wettelijke) reïntegratiewerk door Atlant, nog geen 10 procent van de omzet.

Van Kroonenburg verruilt Atlant voor een tijdelijke baan bij de Zorggroep Helmond, al is hij van alle verdenkingen vrijgepleit. Hij stapt niet naar de rechter voor een schadevergoeding, maar gaat akkoord met een riante vertrekregeling. Om de zaak af te sluiten, zegt hij in een interview in het Eindhovens Dagblad. Zijn vrouw durfde niet meer naar de Albert Heijn, zijn kinderen werden erop aangesproken.

Wethouder Van Mierlo overleeft een verantwoordingsdebat. Ze is nu de lokale lijsttrekker voor de VVD. In januari 2013 spreekt ze in de Tweede Kamer als deskundige over de Participatiewet. Ze houdt een pleidooi voor ruimte in de regio om sociale werkplaatsbedrijven zélf in te richten. „Geef die vrijheid aan gemeentes en wees een betrouwbare overheid”, zegt ze.