Kijk eens goed om je heen

In de nieuwste technologische en spirituele trends draait het om jezelf verbeteren. Maar van navelstaren wordt niemand gelukkig, stelt Floor Rusman.

Een blik naar buiten is een teken van oprechte nieuwsgierigheid naar iets of iemand anders dan jijzelf. foto thinkstock

Ik ben geen trendwatcher, maar de laatste tijd ontwaar ik in de lifestylebijlages van kranten toch onmiskenbaar twee trends: spiritualiteit en technologie. En die hebben meer met elkaar te maken dan je nu zou denken.

Spiritualiteit betekent hier: terug naar de bron. In het geval van bijvoorbeeld mindfulness en mediteren is die bron je eigen kern. Men doet de grootste moeite om bij deze kern te komen. Ik ken mensen die afreizen naar kloosters in Nepal om voor veel geld tien dagen te mogen zwijgen en ‘zichzelf tegen te komen’.

Een andere vorm van spiritualiteit is de obsessie met gezond en puur voedsel. Biologische supermarkten als Marqt pretenderen terug te gaan naar de bron: ze verkopen lokaal geproduceerd voedsel waar geen enge bestrijdingsmiddelen voor zijn gebruikt. Wie biologisch voedsel niet voldoende vindt voor een rein lichaam, kan grijpen naar superfoods: kleinoden als chiazaadjes en goji-bessen die de oude Azteken al aten om een langer en beter leven te leiden. Daarbij is het volgens de Pure Garde ook een aanrader om geen gluten te eten en je dag te beginnen met een smoothie van spinazie en selderij.

Het lijkt hier te gaan om simpele diëten, maar in feite is het een vorm van spiritualiteit: pas als je een gezond lichaam hebt, zal je geest zich ontspannen.

Foto’s van roltrappen

De tweede trend uit de lifestylebijlagen, technologie, gaat juist weg van de bron. Zintuiglijke waarneming besteedt het uit aan apparaten. Mensen die zich zorgen maken om de beperkte capaciteit van hun geheugen, kunnen door middel van permanent fotograferen en filmen met hun smartphone een beelddagboek maken. Zo vinden sommigen het leuk om elke dag op een vast tijdstip een foto te maken van de plek waar ze op dat moment zijn. Deze zetten ze dan online, zodat al hun vrienden kunnen genieten van willekeurige roltrappen, broodjes haring en regenachtige luchten. Sinds kort is er in deze categorie een overtreffende trap: lifelogging. Met een piepklein cameraatje dat je aan je trui kunt klikken maak je elke dertig seconden een foto van je leven. Zo kun je nooit meer iets vergeten.

Een ander voorbeeld van nieuwe technologie is quantified self. Er zijn allemaal apparaatjes waarmee je je stappen en calorieën kunt meten, en dat is niet alles: ook van je bloeddruk, hartslag, zweetproductie en (sinds kort) emoties kun je continu op de hoogte blijven. Een tijdje terug sprak ik een enthousiaste quantified selfer die een logboek bijhield met alle data over zijn fysieke toestand. Eens per week legde hij deze gegevens naast zijn agenda, en dan ging hij analyseren: op dinsdag om 13.30 uur had ik een vergadering en op hetzelfde moment ging mijn bloeddruk omhoog, aha, interessant!

Deze trends, spiritualiteit en technologie, zijn in veel opzichten tegengesteld. Maar ze hebben één ding gemeen: de obsessie van het individu met zichzelf. De mindfulle mens, de chiazaadjeseter, de permanente fotograaf en de quantified selfer zijn voortdurend bezig hun leven te verbeteren en vast te leggen.

Er is op zich niets mis met egocentrisme. Als je niet voor jezelf zorgt, ga je dood. Maar je kunt er ook te ver in gaan. Als ik kijk naar de fascinatie voor de dingen die ik zojuist beschreef, vraag ik me af of we niet zijn doorgeschoten in onze concentratie op onszelf.

Deze gedachte werd nog sterker toen ik laatst de verzamelde brieven van de filosoof Isaiah Berlin las. In de brieven aan vrienden toonde Berlin zich voornamelijk geëngageerd met de wereld, en minder met zijn eigen persoon. Brieven sloot hij soms af met een summiere beschrijving van de thuissituatie, en voor de rest wijdde hij zijn gedachten en zorgen aan de Vietnamoorlog, Israël, de studentenopstanden en andere actualiteiten uit de jaren zestig.

De dagen voor het lezen van Berlin had ik gespendeerd met het teruglezen van oude dagboeken en e-mails en het bekijken van mijn eigen profielfoto’s op Facebook. In een zwak moment had ik zelfs een tijd op de bank gezeten om selfies te maken. Na een half uur alleen maar lelijke foto’s te hebben gemaakt, constateerde ik dat ik een dikker gezicht had gekregen, wat een aanleiding was om weer terug te gaan naar de profielfoto’s. Had ik een jaar geleden ook al een dik gezicht?

Achteraf schaamde ik me voor mijn gedrag. Het is niet erg sympathiek om zo met jezelf bezig te zijn en ik was er ook weinig mee opgeschoten. Ik had niets nieuws geleerd, ik had alleen maar tijd verspild.

Analyse van honderd selfies

Het lijkt me vanzelfsprekend dat navelstaren de samenleving geen goed doet. Wie voornamelijk aan zichzelf werkt, heeft minder tijd en energie over voor anderen. Maar ik denk dat het uiteindelijk ook het individu zelf schaadt.

Hoe meer je jezelf onder de loep neemt, hoe meer zorgwekkends je ziet. Wie elke dag zijn lichaam meet, zal eerder onregelmatigheden ontdekken en denken dat hij lijdt aan een ernstige ziekte. Wie alles in zijn leven wil vastleggen, zal nog banger worden iets te missen. Wie gelooft in de kwaadaardigheid van gluten, moet altijd op zijn hoede zijn. En daarbij: hoeveel tijd kost het wel niet om al die data en foto’s te bekijken en te analyseren!

Volgens mij maken de navelstaarders een denkfout. Ze denken dat ze, om een gelukkig leven te leiden, zichzelf onder een denkbeeldig röntgenapparaat moeten leggen. Pas als ze precies weten wat hun gedachten zijn, hoe hard hun bloed door hun aderen stroomt, op welke eeuwenoude zaden ze goed reageren en hoe hun leven zich van dag tot dag heeft ontwikkeld, zijn ze klaar om zich op andere dingen te concentreren.

Maar zo werkt het niet. De enige manier om niet gek te worden – en om een leuk mens te blijven – is om je blik naar buiten te richten. Naar andere mensen, andere landen, andere tijden. Daarmee bedoel ik niet dat je je, zoals Isaiah Berlin, dagelijks zorgen moet maken over conflicten aan de andere kant van de wereld. Een blik naar buiten is geen verplichte confrontatie met ellende, maar een teken van oprechte nieuwsgierigheid naar iets of iemand anders dan jijzelf.

Dus als je de drang voelt opkomen om je zweetproductie te vergelijken met die van vorige week, of om op basis van honderd selfies een analyse te maken van je perfecte fotogezicht, kies er dan voor iets heel anders te gaan doen. Schrijf iemand een brief die niet over jezelf mag gaan. Vraag een wildvreemde naar zijn levensverhaal. Lees een boek over de Krimoorlog. Je zult merken dat je hier gelukkiger van wordt: je doet nieuwe ervaringen op, je wordt een interessanter persoon en je hebt even geen tijd je zorgen te maken over jezelf.

Wees niet bang dat je jezelf verwaarloost als je even de andere kant op kijkt. Het tegendeel is eerder het geval.