Het had nóg erger gekund

Vandaag is het drie jaar geleden dat zich een kernramp voltrok in het Japanse Fukushima // De toenmalige premier Naoto Kan zegt dat het land zich uiteindelijk prima kan redden zonder kernenergie

Deze peuters in Koriyama, vlakbij de centrale van Fukushima, mogen van de overheid maar 15 minuten per dag naar buiten vanwege stralingsgevaar. Foto Reuters

Als hij terugdenkt aan die rampzalige gebeurtenissen, vandaag drie jaar geleden, lopen hem vaak nog de koude rillingen over de rug, vertelt Naoto Kan in zijn ruime kantoor bij het Japanse parlement. Als premier moest hij destijds het hoofd bieden aan een drievoudige ramp die zijn land trof: een zware aardbeving, gevolgd door een verwoestende tsunami en de grootste crisis met een kerncentrale die de wereld had meegemaakt sinds ‘Tsjernobyl’ in 1986.

Veel indruk maakte Kan als crisismanager vooral in de begindagen niet. Hij verzekerde dat het allemaal meeviel bij de kerncentrale van Fukushima Dai’ichi. Prompt deed zich daar een reeks explosies en branden voor, waarbij het in drie van de zes reactoren tot een ‘meltdown’ kwam. Critici, zoals de journalist Ryusho Kadota die een boek over ‘Fukushima’ schreef, stellen dat Kan en zijn ministers vooral in het begin in paniek waren en geen benul hadden hoe ze de ramp moesten aanpakken. Na enige dagen herstelde Kan zich, onder meer door de exploitant van de centrale, de energiegigant Tepco, hard tot de orde te roepen.

„De leiding van Tepco vertelde aan de minister van Economische Zaken dat ze de staf geheel uit de centrale wilde terugtrekken”, vertelt Kan, een ogenschijnlijk rustige man die volgens medewerkers af en toe opvliegend kan zijn. „Ze deden alsof het om zomaar een brand in een chemische fabriek ging, waarbij je terugkomt als het vuur is uitgewoed. Maar zoiets kun je met een kerncentrale niet doen, dan zou de zaak helemaal buiten onze controle hebben kunnen raken. Dus ben ik op 15 maart naar het hoofdkwartier van Tepco in Tokio gegaan en heb gezegd dat ze tot de laatste minuut moesten doorvechten om de zaak onder controle te krijgen.”

Met zijn premierschap was het echter nog datzelfde jaar gedaan, waarna Kan lang en diep kon nadenken over die turbulente weken in maart 2011, toen zijn land, vooral door ‘Fukushima’, op de rand van de afgrond balanceerde. „Ik besefte dat het ongeval nog veel erger had kunnen zijn dan het uiteindelijk was”, zegt Kan, die tegenwoordig als elder statesman (adviseur van regeringen) door de wereld reist. „Binnen een straal van 250 kilometer woont 40 procent van de bevolking van Japan, dat zijn 50 miljoen mensen, onder wie de inwoners van Tokio. Als het nog iets ernstiger was geweest, hadden die allemaal geëvacueerd moeten worden en hadden er veel doden kunnen vallen.”

Wat zijn voor u de belangrijkste lessen van Fukushima?

Oud-premier Kan: „Vóór maart 2011 meende ik dat met de nieuwste technologie ongevallen bij kerncentrales konden worden voorkomen. Maar na het ongeluk ben ik volledig van mening veranderd. Zo’n 140.000 mensen uit de omgeving van de centrale moesten huis en haard verlaten en velen van hen kunnen wegens de radioactiviteit nog lang niet terug. Ik besefte dat we moesten stoppen met kernenergie omdat er zulke enorme risico’s aan kleven. Dat geldt voor welk land dan ook. Een terroristische aanslag zoals die van 9/11 in de Verenigde Staten zou ook op kerncentrales kunnen worden uitgevoerd, dan zou de ramp nog veel groter zijn. Technologie kan zulke incidenten niet voorkomen. Het meest voor de hand liggende is alle kerncentrales te sluiten.”

De huidige premier Shinzo Abe lijkt kerncentrales bij voorkeur open te houden.

„Ja, dat vind ik erg onverstandig. De afgelopen twee jaar hebben bijna alle kerncentrales stil gelegen. Toch is de Japanse elektriciteitsvoorziening niet in gevaar gekomen. Het leven van de mensen is er niet door verstoord. We zien nu een snelle groei in duurzame energie, zoals zonne-energie. Als dat wordt doorgezet, kunnen we heel goed zonder kernenergie.”

Was het ongeluk in Fukushima achteraf gezien te voorkomen geweest?

„Veel van de factoren waardoor het mis ging dateren al van voor 2011. Om geld uit te sparen werd de centrale niet dertig meter maar slechts tien meter boven zeeniveau gebouwd. Als die hoger had gelegen had de enorme impact van de tsunami kunnen worden vermeden.”

En hoe beoordeelt u het optreden van uw eigen regering?

„Als we meer rekening hadden gehouden met zo’n ramp, hadden we ons beter kunnen voorbereiden. In het agentschap dat voor rampen was opgezet, ontbrak ook nucleaire expertise. Ik ben geen nucleair deskundige, maar ik heb vroeger natuurkunde gestudeerd en begreep meer van de materie dan de ambtenaar die aan het hoofd stond van dat agentschap. Ik probeerde zoveel mogelijk informatie te vergaren. Daarom ben ik de volgende dag zelf met een helikopter bij Fukushima gaan kijken. Ik denk dat ik alles heb gedaan wat ik kon, maar het betekent niet dat alles wat ik deed perfect was.”

    • Floris van Straaten