Opinie

    • Maxim Februari

Rechteloos

Eerst Duitsland maar eens. In Duitsland hebben ze dezelfde problemen als wij. De rechtsstaat wordt er bedreigd door juristen, de overheid lijdt aan zelfoverschatting en denkt juridische problemen te kunnen oplossen met statistieken. Handig, die gedeelde ellende, want Duitse opiniestukken daarover kunnen zo bij ons in de krant. Je hoeft alleen maar de Umlaut op de klinkers te schrappen en de Lautverschiebung van de medeklinkers terug te draaien en je hebt een volmaakt Nederlandse tekst over ‘das Recht der Bürger, in Ruhe gelassen zu werden’.

Kijk maar eens naar het artikel dat Thomas Fischer, rechter bij het Bundesgerichtshof, in de Duitse krant Die Zeit schreef. Aanleiding was de kwestie Edathy. Aanvankelijk werd parlementariër Sebastian Edathy ervan verdacht kinderporno te hebben gekocht, maar bij nader inzien bleek het om naaktfoto’s te gaan, ‘Bilder unbekleideter Jugendlicher’. Strafrechtelijk irrelevant. Geen porno. Geen zaak dus, maar inmiddels was door het gedoe eromheen een minister zijn baan kwijt en Edathy zijn lidmaatschap van de Bondsdag. Thomas Fischer gaat het niet om de bijzonderheden van het geval, maar om de argumentatie van politie en aanklager. Zij beweren namelijk dat alle mensen die fotomateriaal in bezit hebben dat niet strafbaar is, ook materiaal bezitten dat wel strafbaar is. Deze wetenschap rechtvaardigt zonder meer huiszoeking en doorzoeking van werkplek, en levert dat vervolgens reputatieschade op, dan heb je dat helemaal aan jezelf te danken. Politie en aanklager zeggen deze argumentatie te baseren op hun kennis van het misdadige brein.

Rechter Fischer heeft een paar duizend woorden nodig om zijn afschuw uit te spuwen. Volgens deze redenering is onschuld immers nooit meer relevant, omdat die altijd gepaard gaat met schuld. Politie en OM eigenen zich zo tomeloze bevoegdheden toe onder verwijzing naar orde en veiligheid. Waarmee de samenleving is teruggegleden naar de achttiende eeuw, toen machtsaanspraken van de staat nog niet werden beperkt ‘durch das Recht der Bürger, in Ruhe gelassen zu werden’.

Over naar Nederland. Zet een paar puntjes op de u’s en voeg wat hoofdletters toe, en het stuk dat Marcel ten Hooven zojuist voor De Groene schreef kan direct in een Duitse krant. Tegenwoordig jongleren beleidsmakers met de rechtsstaat, zegt Ten Hooven. Met een beroep op veiligheid harkt de staat macht en bevoegdheden naar zich toe, met als doel ‘dieper te kunnen interveniëren, scherper te controleren, meer te sanctioneren’.

Ten Hooven: De uitvoerende macht handelt meer en meer zonder tussenkomst van de rechter. Komt een klacht van je buurman in je politiedossier terecht, dan kan je binnenkort ‘ook zonder veroordeling’ een verklaring van goed gedrag worden geweigerd. Fischer: De politie krijgt steeds meer invloed, terwijl „de rechtsstaat nu juist leeft van het onderscheid tussen politie en justitie.” Ten Hooven: De politiek moet zich als de donder herbezinnen op de scheiding der machten. Fischer: Het OM moet zich als de donder herbezinnen op zijn eigen rol en plichten.

Kortom, de rechter verliest terrein, en daar kun je uiteraard een partijpolitieke draai aan geven. Je kunt zeggen dat de macht zich niets meer aantrekt van het recht omdat het volk dat wil. Je kunt Wilders de schuld geven, of het populisme, of die eenendertig op de honderd Nederlanders die laagopgeleid zijn en die altijd overal de schuld van krijgen. Maar ik ben geneigd te denken dat het ligt aan dat handjevol hoogopgeleide burgers dat denkt ten eerste alles zelf te weten en ten tweede alles zelf te mogen, zodat de rechter is uitgespeeld. Ten eerste lijden beleidsmakers en opspoorders aan ‘solutionisme’, zoals Evgeny Morozov dat noemt. De overtuiging dat het leven bestaat uit oplosbare problemen. Met wat statistieken en algoritmes kun je gedrag van mensen perfect voorspellen, zodat je ze alvast kunt veroordelen voordat ze ook maar iets hebben gedaan. Geen rechter meer nodig, geen politieke keuzes, geen gezeur over onschuld, alles efficiënt opgelost. Ten tweede laten deze staatsdienaren zoveel oplossingsgerichtheid liever los op andere burgers dan op zichzelf. Het vermoeden van onschuld is in de meeste nieuwe regels opgeheven, het geldt niet meer voor vreemdelingen en het geldt binnenkort niet meer voor verdachten in hoger beroep. Het geldt alleen nog wel voor Joris Demmink en voor van kindermisbruik verdachte officieren van justitie. Die blijven onschuldig zolang de rechter ze niet heeft veroordeeld, en de rechter kan ze niet veroordelen, omdat zijn mening niet wordt gevraagd. Tja, herbezinning op machtsaanspraken van de staat. Zou wel een goed idee zijn.

    • Maxim Februari