Donetsk vreest het Krim-scenario

In oostelijk Oekraïne houden pro-westerse betogers zich in, zodat Poetin geen excuus heeft om binnen te vallen. „Oekraïne kan een totale oorlog van Rusland niet winnen.”

De politie rekent een pro-Russische betoger in Donetsk in. „Poetin, help ons”, schreeuwden de demonstranten gisteren. Foto Reuters

Alex Beznis is klaar voor de confrontatie. Hij heeft een pro-westerse demonstratie in de oostelijke stad Donetsk georganiseerd, maar op het laatste moment besloten haar af te blazen omdat leden van het pro-Russische kamp op hen af stormen. Hij tovert uit zijn linker jaszak een busje traangas en een gebitsbeschermer. Onder de mouwen van zijn jas heeft hij van tevoren stalen platen om zijn onderarmen getapet. „Ik ben er niet op uit om te vechten, maar zal mezelf wel verdedigen als dat nodig is.”

De dramatische clash die zich op de Krim afspeelt, vindt in het klein ook plaats in het oosten van Oekraïne. Als de Krim zich aansluit bij Rusland, is de grote vraag wat er met deze Russisch georiënteerde regio gebeurt. In de stad Donetsk is sinds de machtswisseling in Kiev een permanent geduw en getrek gaande tussen pro-Russische en pro-westerse demonstranten die hopen op, of vrezen voor afscheiding.

Zoals de Oekraïense regering zich op de Krim niet tot geweld laat provoceren, zo beheersen de jonge demonstranten die Oekraïne bijeen willen houden zich in Donetsk. „Het stomste wat we kunnen doen is ons laten uitlokken tot geweld”, zegt Beznis (28), een lokale zakenman en activist uit het pro-westerse kamp. „Dat zou Poetin de legitimatie geven hier morgen echt binnen te vallen.” En dus beveelt hij zijn medestanders op het laatste moment de confrontatie uit de weg te gaan.

Donetsk, de vierde stad van Oekraïne met circa een miljoen inwoners, is wellicht wel de meest Russische plaats in het land. De stad werd in de Tweede Wereldoorlog bijna met de grond gelijk gemaakt en in Sovjetstijl herbouwd. Iedereen spreekt er Russisch, iedereen kijkt er naar Russische televisie, werkt in oude Russische mijnen en fabrieken. Ook zij die zich Oekraïner voelen, bekennen heel of half Russisch te zijn. Hun afkeer voor Poetin heeft ze vervreemd van hun ouders, die veelal aan de andere kant staan.

De afgelopen weken hielden pro-Russische en pro-westerse demonstranten afwisselend bijeenkomsten die af en toe op relletjes uitliepen. De separatistische demonstranten hebben er een sport van gemaakt steeds de wit-blauw-rode Russische vlag te hijsen op het provinciehuis. Dat is ze deze zondag opnieuw gelukt, al heeft de politie de vlag onmiddellijk weer vervangen door de blauw-gele Oekraïense. Vorige week lieten de autoriteiten de demonstranten het provinciehuis bezetten. Maar sinds de gouverneur en de politiecommandant zijn vervangen, krijgen ze minder ruimte. De leider van de pro-Russische beweging, Pavel Goebarjov, is donderdag gearresteerd. Kiev wil haar grip op de regio versterken.

Op een pro-Russische demonstratie is deze zondag de hele ochtend geroepen om een eigen referendum voor afscheiding van Oekraïne. „Poetin help ons”, schreeuwen de demonstranten – volgens lokale media zo’n 4.000. Ze houden borden in de lucht met rode strepen door de logo’s van NAVO en EU. Ze erkennen de „fascistische” interim-regering in Kiev niet. „Alleen Rusland kan ons rust en stabiliteit bieden, net als vroeger”, zegt Yulya Khill (46). „En Poetin stelt tenminste geen eisen aan ons, zoals de EU doet. Europa verwacht dat we hier de pensioenleeftijd verhogen. En ze respecteren ons geloof niet. Ze willen dat we homoseksualiteit accepteren”. Haar gezicht vertrekt als ze er aan denkt.

De culturele scheiding heeft niet alleen te maken met taal en een nostalgisch gevoel over de Sovjetunie, zegt politicoloog Sergiy Stukarin (33) van het Centrum voor Politieke Studies in Donetsk. „Arme, oudere mensen zijn bang voor de veranderingen van de globalisering. Ze hebben steeds minder zekerheden. Het is ook een generatieconflict.”

Volgens Stukarin, die toegeeft als westers georiënteerde wetenschapper niet objectief te zijn, is slechts een fractie van de lokale bevolking echt vóór aansluiting bij Rusland. „Een groter deel van die demonstranten wil alleen meer autonomie binnen Oekraïne, maar de tituszki (ingehuurde relschoppers) en de ‘toeristen’ (ingevlogen Russen) maken de dienst uit.”

Als de meeste pro-Russische demonstranten al naar huis zijn, stoomt de harde kern op naar het plein waar de ‘bijeenkomst voor de soevereiniteit en eenheid van Oekraïne’ plaats zou vinden.

Ook Alex Beznis zegt zeker te weten dat de pro-Russische acties worden betaald en georkestreerd van bovenaf. „Vroeger stond ik aan die kant, en ik liet me ook betalen”, zegt hij. „Ik heb een eigen bedrijf en ik realiseer me dat de corruptie in dit land funest is. Maar ik doe er nog steeds aan mee, ik kan niet anders.”

Wat hij wel in eigen hand heeft, is of hij meegaat in de provocaties van de pro-Russische kant. Daarom stond hij klaar om te demonstreren en te vechten, maar deed het toch niet. „We willen de wereld laten zien dat de meeste mensen hier in Donetsk patriottistische Oekraïners zijn. Dat Poetin en zijn handlangers ons niet kunnen scheiden”, zegt Beznis. „Maar Oekraïne kan een totale oorlog van Rusland niet winnen. Doordat wij onze manifestatie afbliezen, leek het voor de camera’s alsof er in Donetsk meer pro-Russische mensen zijn dan mensen voor één Oekraïne. Maar als wij ons vandaag hadden laten provoceren en er waren gevechten gefilmd tussen ons en de Russen, dan werd de situatie nog veel erger.”