Wie durft zich nog selfmade te noemen?

Deze week publiceerde het tijdschrift Forbes zijn jaarlijkse lijst met superrijken. Sommige miljardairs op de lijst verkregen hun geld door een erfenis. Een deel bouwde verder op een startvermogen. Maar verreweg de meestenop de Forbes-lijst zijn volgens de samenstellers ‘selfmade’.

Nu kun je bij zo’n lijst allerlei gedachten hebben. Over ongelijkheid bijvoorbeeld. Een journalist becijferde dat de tien rijksten in de wereld samen goed zijn voor 508 miljard dollar. Evenveel als de twee miljard armsten samen bezitten. Maar mijn gedachten bleven vooral hangen bij dat begrip selfmade.

Het is een gek woord. Want wie kan met droge ogen volhouden dat hij selfmade is? Je genen, je opvoeding, het tijdperk en het land waarin je werd geboren, de school die je bezocht, de vrienden die je kreeg, de talenten en de opleiding van je medewerkers... Wie heeft als mens al die factoren in de hand?

Luister, zeggen sommigen, je moet een beetje geluk hebben. En daarna gaat het erom wat je vervolgens zélf doet met die mazzel.

Maar onze dagelijkse keuzes en handelingen worden vooral aangedreven door processen waarvan de oorsprong en werking onszelf onbekend zijn. Bovendien handelen we doorgaans irrationeel. Mocht er al iemand selfmade zijn, dan is dat hooguit per ongeluk.

Toch duikt dat woord regelmatig op. Ook sommige Nederlandse ondernemers noemen zichzelf vol trots zo: selfmade. Ik verdenk mensen die de term op zichzelf toepassen er een beetje van dat ze dit doen om hun rijkdom te legitimeren. Als bezwering van de natuurlijke schaamte die ongelijkheid oproept. Als je zelf verantwoordelijk bent voor je rijkdom, is het ook niet zo gek om te denken dat anderen zelf schuldig zijn aan hun armoede. Dat slaapt meteen een stuk rustiger.

Begrijp me goed. Ik ben niet tegen privébezit. Ik bedoel: waren de communistische experimenten van de afgelopen eeuw nu zo succesvol? En: als ik zelf al geen recht heb op de rijkdom die mij ten deel is gevallen, waarom zou mijn buurman dan wel recht hebben op mijn geld? Lastige vragen. En als belanghebbende kan ik er nog veel meer verzinnen.

Volgens Forbes is Bill Gates, met 76 miljard dollar de aanvoerder van de lijst, ook selfmade. Juist over hem is in dit opzicht al uitvoerig geschreven. De Gates van nu is niet zozeer het product van de Gates van vroeger, wat het woord selfmade impliceert, maar veeleer het resultaat van een reeks omstandigheden die hij zelf niet kon bepalen.

Twee voorbeelden. Gates zat samen met zijn latere compagnon Paul Allen op de Lakeside High School in Seattle. De eerste (private) middelbare school in de VS die eind jaren 60 al toegang had tot goede computerfaciliteiten. En precies toen Gates en Allen op de toppen van hun fysieke en geestelijke Sturm und Drang verkeerden, midden jaren 70, werden de eerste betaalbare microcomputers gelanceerd.

Gates heeft echter een goede oplossing gevonden voor de morele dilemma’s die rijkdom met zich meebrengt. Via de Bill & Melinda Gates Foundation schonk hij de afgelopen jaren vele miljarden aan goede doelen. Hij wil het grootste deel van het geld dat hij verdiende, weer kwijt zijn voor zijn dood. Eén kink in de kabel. Gates’ vermogen groeide het afgelopen jaar juist, onder meer door aantrekkende beurskoersen.

Wat moet ik hier nog aan toevoegen? Selfmade? Zelfs over het opmaken van je geld ben je niet eens de baas.

    • Ben Tiggelaar