Vier manieren zijn er wel om te lezen

Je kunt studieus, scrollend, selectief en sensitief lezen. Je moet weten wanneer wat te gebruiken, aldus Hans Boutellier.

foto anke theunissen/ hh

Opmerkelijk, de discussie over het boek gaat weinig over lezen. Zij gaat vooral over het papieren boek. Dat zou verdwijnen omdat het in digitale vorm zoveel sneller, draagbaarder en goedkoper is. Maar kunnen we eigenlijk nog wel lezen?

Het lijkt een idiote vraag, zeker voor een geletterd publiek. Maar ik merk dat ik vaak sneller door een tekst wil dan technisch mogelijk is. Of ik staar naar een krantenpagina zonder dat de tekst tot me doordringt. En mijn masterstudenten zijn vaak blij dat ik mijn eerste college wijt aan de vraag hoe ze eigenlijk moeten studeren.

Studeren is veranderd – en het bijbehorende rustig lezen al helemaal. Wij zappen door een tekst.

Tekst is in digitale vorm vermengd geraakt met beeld. We lezen steeds meer van het scherm dat inherent een andere kwaliteit heeft dan papier. We bekijken een tekst dan als een afbeelding en proberen die in een keer te vatten. Daarom wordt, vaak ten onrechte, gekozen voor beeld als lesmateriaal. Niets mis met beeld, maar je kunt er moeilijker mee de diepte in. Meredith Broussard (Opinie en Debat, 15 febr.) heeft gelijk dat ze geen iPads in de collegezaal wil.

Lezen kent soorten en maten en het is nuttig je dat te realiseren. Vandaar dat ik mijn studenten uitgebreid vertel hoe ze moeten studeren. Aan een bureau, van papier, met een pen voor aantekeningen, en met geduld. Studeren kost tijd. Nauwkeurig een bladzijde tot je nemen kost zeker vijf minuten, een hoofdstuk uit een studieboek al gauw een uur. En als het moeilijk is zelfs twee of drie. Dat is voor de schermgeneratie niet vanzelfsprekend; ze realiseren zich het gewoon niet.

Om te leren studeren gebruik ik de SQ3R-methode van Francis Pleasant Robinson (Effective Study, 1946). Begin een artikel of boek te verkennen door te bladeren en de koppen te snellen (Survey). Stel je de vraag waar het over gaat, en doe dat bij elk hoofdstuk en elke paragraaf opnieuw (Question). Begin dan nauwkeurig te lezen (Read) en formuleer voor jezelf wat je hebt gelezen (Recite). Overhoor ten slotte jezelf aan de hand van de koppen en vragen die je jezelf stelde (Review).

Dit is het studieuze lezen, dat veel concentratie en toewijding vraagt. Daar kun je een tentamen mee halen. Tegenover het studieuze lezen staat scrollend lezen. Dat doen we op onze tablets. Ik flits door conceptscripties of door vergaderstukken op mijn iPad en realiseer zo een enorme tijdwinst. Maar bij een krantenartikel lukt dat slecht. Die compact geschreven informatie moet ik echt tot me nemen als ik geïnformeerd wil worden. Lezen vraagt dus om de goede modus.

Er is ook nog selectief lezen. We bladeren door een boek, een tijdschrift of een krant en pikken eruit wat van onze gading is. Dat moet je doen als je literatuur bestudeert voor een eigen werkstuk, vertel ik mijn studenten. Is dit het hele verhaal? Misschien wel voor een studievak, maar niet voor romans of poëzie. Die willen we ondergaan, daar willen we van genieten. Neerlandicus Wim Vogel spreekt van sensitief lezen. We maken ons ontvankelijk voor wat de tekst ons te bieden heeft.

Vier manieren van lezen - studieus, scrollend, selectief en sensitief, die alle vier bestaansrecht hebben. Als we lezen, moeten we weten hoe we lezen. Of beter, we moeten kiezen.

Een diepe tekst kent meerdere lagen die in vogelvlucht niet zijn te bereiken. Die moeten we niet verwarren met beeld. Dan staar je onbevredigd naar een pagina, die je écht moet lezen. Lezen in het digitale tijdperk gaat om het kiezen van de juiste leesstand.

In welke modus heeft u dit stuk gelezen?

    • Hans Boutellier