Superpaus heeft de boel een beetje opgestookt

Een jaar geleden werd paus Franciscus benoemd // De kerk verandert van zeurende ouder in klovendichter, zeggen bewonderaars // Maar sceptici vragen zich af of het alleen een verandering van toon is

Met een onstuitbaar sneeuwbaleffect is binnen de Katholieke Kerk een debat op gang aan het komen dat nog maar een jaar geleden ondenkbaar was: over de enorme kloof tussen wat de Kerk leert over zaken als homohuwelijk, anticonceptie, echtscheiding en ongehuwd samenwonen, en hoe gewone gelovigen ermee omgaan.

In Nederland smeult het debat slechts; kardinaal Eijk lijkt er weinig trek in te hebben. Maar ga luisteren in Duitsland en Zwitserland. Een grote meerderheid van de gedoopte katholieken „vindt de seksuele moraal (van de Kerk) onrealistisch”, constateren de Duitse bisschoppen openlijk. En is Rome tegen samenwonen voor het huwelijk? Negen van de tien Duitse katholieken trekken zich er niets van aan. Anticonceptiemiddelen verboden? Idem. De feiten zijn niet nieuw, wel dat Duitse en Zwitserse kerkleiders de kloof openlijk aan de orde stellen als groot probleem.

Paus Franciscus heeft de deksel van een groot vat met onvrede getrokken. Eind vorig jaar liet hij onder gelovigen een lange vragenlijst verspreiden die input moet leveren voor een speciale synode van bisschoppen, in oktober dit jaar. Voor iedereen die de humeuren onder het grootste deel van de ruim 1,2 miljard katholieken kent, is dit een open uitnodiging om hun kerkbestuurders af te vallen.

Nooit eerder zijn gewone gelovigen zo uitgebreid om hun opvattingen gevraagd. Het is een nieuw voorbeeld van de ingrijpende manier waarop paus Franciscus de Katholieke Kerk aan het veranderen is.

Hij is geen superpaus, vindt hij zelf

„Laten we op weg gaan”, zei hij vanaf het balkon van de Sint Pieter op de avond van zijn uitverkiezing, 13 maart 2013. Er is veel veranderd in die twaalf maanden. Om te beginnen het imago van de paus zelf. Het Amerikaanse blad Time riep hem in december uit tot man van het jaar en schreef: „In een paar maanden heeft Franciscus de helende missie van de Kerk – de Kerk als dienaar en trooster van beschadigde mensen in een vaak harde wereld – weer uitgetild boven het doctrinaire politiewerk dat zo belangrijk was voor zijn recente voorgangers.”

Deze week zette de paus in een interview vraagtekens bij de hype die hem omringt. Hij noemde het „een belediging” hem als ‘superpaus’ af te beelden, zoals een Italiaanse kunstenaar onlangs deed met een verwijzing naar zijn nachtelijke excursies om anoniem aalmoezen uit te delen. „Ik ben een gewoon persoon.”

Die gewone persoon haalt niettemin krachtdadig de bezem door de rangen van de curie, het bestuursapparaat van de Kerk dat door corruptie en intriges is verziekt. Machtige oudgedienden op sleutelposities worden vervangen. Carrièremakers op middenniveau worden teruggestuurd naar hun parochie. Hij heeft de controle op de bisschopsbenoemingen versterkt. De financieel-economische structuur is volledig op de helling gezet, om de transparantie en het toezicht te verbeteren.

Er blijft ernstige kritiek op de manier waarop de Kerk het seksueel misbruik door priesters heeft aanpakt. In hetzelfde interview verdedigde de paus zowel zijn voorganger Benedictus XVI als de Kerk in haar geheel, die „waarschijnlijk als enig openbaar instituut transparant en verantwoordelijk” is opgetreden na de schandalen. Maar ook hier is Franciscus doortastender: een nieuwe zaak vorige zomer leidde meteen tot sancties tegen de betrokkene, en begin december kwam er een commissie die moet onderzoeken hoe misbruik te voorkomen en slachtoffers beter te helpen.

Franciscus heeft bewust ruimte voor zichzelf geschapen door niet in het Apostolisch Paleis drie hoog te gaan wonen, maar te kiezen voor het gastenverblijf van het Vaticaan, waar bijna iedereen in en uit kan lopen. Eerdere pausen moesten vaak aan hun medewerkers vragen wat zij die dag gingen doen. Nu is het omgekeerd.

„Hou je stoel vast”, zei de Amerikaanse kardinaal Edwin O’Brien vorige maand tegen een groep priesters in opleiding in Baltimore. „Ik denk dat paus Franciscus de zaak een beetje op wil stoken en mensen wil toestaan om vragen te stellen.” Sceptici vragen zich af of het alleen een verandering van toon is.

Vaticanisten vertellen dat bestuurders op allerlei niveaus veel toegankelijker zijn geworden, omdat zij minder bang zijn om fouten te maken. Een lid van de congregatie van de marianisten, een religieuze orde, omschreef de stemming na een congres vorige maand zo: „Paus Franciscus heeft ons bevrijd van de druk om als militante zuurpruimen het geloof te verdedigen.” En Thomas Reese, lang een criticus van het Vaticaan, schreef: „Te lang is de Kerk als een zeurende ouder geweest die nog voordat je de drempel over bent, tegen je uitvaart voor alle dingen die je vorig jaar verkeerd hebt gedaan.”

Hij legt niet uit, maar laat zien

Bij alle veranderingen zijn er geen aanwijzingen dat Franciscus de officiële doctrine wil veranderen. Hij heeft het afgelopen jaar een streep in het zand getrokken als het gaat over abortus of vrouwen als priester. Hij is bovendien geen volbloed theoloog die theoretisch onderbouwd kan uitleggen hoe de Katholieke Kerk zijn standpunt kan veranderen in zaken waar wel beweging in is, zoals homoseksualiteit en echtscheiding.

Franciscus legt niet uit hoe het zit, maar laat zien hoe christenen met elkaar moeten omgaan, zegt een Vaticanist. Hij wil een christelijke levenskunst, gekenmerkt door compassie. Vandaar die enquête.

Het Amerikaanse Spaanstalige tv-station Univision heeft begin dit jaar wereldwijd de meningen gepeild onder twaalfduizend katholieken. In het algemeen stemt de peiling overeen met wat Duitse en Zwitserse bisschoppen hebben gepubliceerd: de meerderheid steunt op veel doctrinaire punten de lijn van Rome niet.

Die kloof wil Franciscus proberen te dichten, door zelf in beweging te komen. De aankomende synode is in dat opzicht bijna revolutionair – voor Vaticaanse begrippen dan. Niet alleen lokale bisschoppen praten mee, ook ‘het volk’ zelf. De Kerk, dat zijn wij allemaal, is de boodschap van Franciscus.

    • Marc Leijendekker