Oekraïne moet zijn alliantie vrij kiezen

Wil Oekraïne in voorspoed voortbestaan, dan moet het juist als brug tussen Oost en West fungeren, meent Henry A. Kissinger.

Discussiëren we over Oekraïne, dan praten we over confrontatie. Maar weten we waar we naartoe gaan? Ik heb in mijn leven vier oorlogen zien beginnen, met veel geestdrift en publieke steun. Maar we wisten niet hoe we er een eind aan moesten maken; we hebben ons tenslotte uit drie eenzijdig teruggetrokken.

Wat telt is niet hoe het begint, maar hoe het eindigt.

De kwestie Oekraïne wordt te vaak voorgesteld als een duel: Oekraïne sluit zich óf bij het Oosten óf bij het Westen aan. Maar wil Oekraïne in voorspoed voortbestaan, dan moet het niet als buitenpost maar juist als brug fungeren.

Rusland moet erkennen dat zijn pogingen om Oekraïne een satellietstatus op te dringen en daarmee de Russische grenzen opnieuw te verleggen, Moskou zou veroordelen tot een herhaling van zijn geschiedenis.

Het Westen moet begrijpen dat Oekraïne voor Rusland nooit ‘zomaar’ een buitenland kan zijn. De Russische geschiedenis is begonnen in het zogeheten Kievse Rus, het Grootvorstendom Kiev. Van daaruit heeft de Russische godsdienst zich verspreid. De geschiedenis van Oekraïne is eeuwenlang - en langer - verweven met Rusland. Enkele van Ruslands belangrijkste veldslagen, te beginnen met de Slag bij Poltava in 1709, zijn op Oekraïense bodem uitgevochten. De Zwarte Zeevloot, het Russische middel om macht in de Middellandse Zee uit te oefenen, is dankzij een langdurig huurcontract gestationeerd in Sebastopol op de Krim. Zelfs beroemde dissidenten als Aleksandr Solzjenitsyn en Joseph Brodsky meenden dat Oekraïne een integraal onderdeel van de Russische geschiedenis en ook van Rusland was.

De Europese Unie tenslotte, moet erkennen dat mede door haar bureaucratische traagheid en de ondergeschiktheid van het strategische element aan de binnenlandse politiek, de onderhandelingen over de Oekraïense relatie met Europa op een crisis zijn uitgelopen. Buitenlandse politiek is de kunst om prioriteiten te stellen.

De Oekraïners zijn het doorslaggevende element. Zij wonen in een land met een complexe geschiedenis en een bevolking die diverse talen spreekt. Het westelijk deel werd in 1939 bij de Sovjet-Unie ingelijfd, toen Stalin en Hitler de buit verdeelden. De Krim, waar zestig procent van de bevolking Russisch is, werd pas in 1954 onderdeel van Oekraïne, na de overdracht door Nikita Chroesjtsjov, Oekraïner van geboorte, in het kader van het 300-jarig bestaan van een Russische overeenkomst met de Kozakken.

Het westen is grotendeels katholiek, het oosten grotendeels Russisch-orthodox. Het westen spreekt Oekraïens, het oosten voornamelijk Russisch.

Elke poging van de ene kant om de andere te overheersen leidt uiteindelijk tot burgeroorlog of splitsing. Wie Oekraïne behandelt als onderdeel van een confrontatie tussen Oost en West, torpedeert ieder vooruitzicht om Rusland en met name Europa tot internationale samenwerking te bewegen.

Oekraïne is pas 23 jaar onafhankelijk – vanaf de veertiende eeuw stond het altijd onder buitenlands bestuur. Het verbaast daarom niet dat de leiders niet de kunst van het compromis hebben geleerd – laat staan van het historisch perspectief.

Te vaak willen Oekraïense politici hun wil opleggen aan hun tegenstanders. Dat is ook de essentie van het conflict tussen de afgezette president Viktor Janoekovitsj en zijn belangrijkste politieke rivaal Joelia Timosjenko. Zij vertegenwoordigen de twee vleugels van Oekraïne en zijn niet bereid geweest de macht te delen. Amerika zou een manier moeten zoeken om de twee delen te laten samenwerken. Wij moeten naar verzoening streven – niet naar de overheersing van het ene door het andere deel.

Rusland en het Westen hebben niet volgens dit beginsel gehandeld, en de verschillende vleugels in Oekraïne al helemaal niet. Ze hebben de situatie allemaal verergerd. Rusland zou geen militaire oplossing kunnen opleggen zonder zich te isoleren, in een tijd dat veel van zijn grenzen al onbestendig zijn. Het Westen zou de Russische president Vladimir Poetin niet moeten demoniseren. Dat is immers geen beleid, maar een alibi voor de afwezigheid daarvan.

Poetin moet beseffen dat militaire dwang tot een Koude Oorlog zal leiden. De VS moeten op hun beurt Rusland niet behandelen alsof het een afwijking heeft, en alsof het geduldig moet worden onderwezen in de gedragsregels van Washington.

Poetin is een serieus strateeg – op het grondgebied van de Russische geschiedenis. Inzicht in de Amerikaanse waarden en psychologie zijn niet zijn sterke kanten. Inzicht in de Russische geschiedenis en psychologie is overigens ook geen sterk punt van Amerikaanse beleidsmakers.

De leiders van alle partijen zouden zich weer in de uitkomsten moeten verdiepen, in plaats van te concurreren op geneuzel. Wat zouden zij moeten doen? Ik denk dit:

1 Oekraïne moet het recht hebben om vrijelijk zijn economische en politieke allianties te kiezen, ook met Europa.

2 Oekraïne moet geen lid van de NAVO worden, een standpunt dat ik zeven jaar geleden, toen dit voor het laatst aan de orde was, ook innam.

3 Oekraïne moet vrij zijn om elke regering te vormen die aansluit bij de wil van het volk. Verstandige Oekraïense leiders zouden vervolgens kiezen voor een verzoeningsbeleid tussen de verschillende delen van hun land. Internationaal moeten ze een houding innemen die vergelijkbaar is met die van Finland. Dat land laat geen twijfel bestaan over zijn vurige onafhankelijkheid en werkt op de meeste terreinen met het Westen samen, maar vermijdt zorgvuldig institutionele vijandigheid tegenover Rusland.

4 Het is in strijd met de regels van de bestaande wereldorde dat Rusland de Krim inlijft. Maar het zou wel mogelijk moeten zijn om de relatie van de Krim met Oekraïne een minder beladen basis te verschaffen. Daartoe zou Rusland de Oekraïense soevereiniteit over de Krim moeten herkennen. Oekraïne zou de autonomie van de Krim moeten versterken door middel van het houden van verkiezingen in aanwezigheid van internationale waarnemers.

In dit proces zouden ook eventuele onduidelijkheden over de status van de Zwarte Zeevloot in Sebastopol moeten worden weggenomen.

Dit zijn principes, geen voorschriften. En natuurlijk, ze zullen niet bij iedereen in de smaak vallen. Toch, wat telt, is niet volstrekte tevredenheid maar evenwichtige ontevredenheid. Als op grond van deze of vergelijkbare elementen geen oplossing wordt gevonden, zal de hang naar een confrontatie toenemen.

En voor we het weten is het zover.

    • Henry A. Kissinger