Mindfullness is een nieuwe wurggreep

Goeroes zeggen: de moderne mens moet leren loslaten, de sociale druk van media weerstaan. Evgeny Morozov bespeurt valse drijfveren.

Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron. Foto AFP

Mindfulness is het nieuwe duurzaam: niemand weet precies wat het is, maar iedereen lijkt ervóór te zijn. Het haalde laatst de omslag van Time en een waslijst aan beroemdheden (Arianna Huffington, Deepak Chopra, Paulo Coelho) predikt onvermoeibaar de voordelen ervan, vaak op conferenties met namen als ‘Wijsheid 2.0’. Op de laatste bijeenkomst van het Wereld Economisch Forum in Davos boog een heus panel zich over het thema.

Deze mindfulness-renaissance drijft voor een groot deel de technische vooruitgang, door het bieden van smartphone-apps en activiteit-trackers die op hun beurt weer bemiddeling, mentale training en slimme stressdetectie bieden.

In dat licht is vooral het geval van Arianne Huffington van de nieuwswebsite The Huffington Post merkwaardig. Zij heeft zich als een van de meest uitgesproken pleitbezorgers van de mindfulness-agenda ontpopt – haar Post is zelfs begonnen met een stress-tracking-app met de poëtische naam GPS voor de ziel. Het geval-Huffington is merkwaardig, omdat de dreiging voor onze mindfulness afkomstig lijkt van sociale media, gadgets, apps – en dat is nu net de wereld die Arianna Huffington op andere momenten de hare noemt.

Zelfs bestuursvoorzitter Eric Schmidt van Google heeft zich bij het mindfulness-gezelschap aangesloten. Hij vindt nu dat we moeten vastleggen wanneer we on- en offline zijn, en heeft aangekondigd zijn maaltijden ‘gadget-vrij’ te verorberen. Dan zijn er ook apps en bedrijven die u helpen uw eigen ‘digitale sabbat’ te handhaven, een ‘digitale ontwenningskuur’ te ondergaan of met gelijkgestemde weigeraars gadget-vrij te gaan kamperen – tegen een vergoeding uiteraard.

Nooit eerder bood het vermogen om verbonden te zijn ons zo veel manieren om ons er los van te maken.

En we móeten ons volgens deze mindfulness-aanhangers losmaken opdat we onze gebruikelijke activiteiten bij terugkomst in het land van de verstrooiing met nog meer kracht kunnen hervatten. De zoektocht naar mindfulness speelt hierbij dus dezelfde rol als het boeddhisme of, om preciezer te zijn, de Davos-vriendelijke versie van het boeddhisme. Die uiteraard door ondernemers wordt omarmd.

In onze complexe wereld moeten we van elke poging tot controle afzien. We moeten een zen-achtige houding van non-dominantie aannemen. Dat zou de enige zinnige houding zijn. Aanvaard de wereld zoals ze is – en probeer er eenvoudig vrede mee te hebben.

De reactionaire tendens van zo’n visie laat zich raden. Directeuren omarmen mindfulness om dezelfde reden waarom ze andere vormen van de ‘nieuwe geest van het kapitalisme’ omarmen – of het nu om yoga op de werkvloer of slippers in de directiekamer gaat. Het is een manier om de vervreemding als emancipatie te verpakken en intussen de productiviteit verder op te stuwen.

Deze kapitalisme-vriendelijke nadruk op mindfulness is politiek interessant, want ze moedigt ons, wellicht ongewild, aan ons bewust los te maken van de wereld van Facebook en Twitter. Al stellen de predikers van mindfulness dit losmaken voor als een hoognodige onderbreking – waarna we opnieuw verbinding maken en zo onze status quo bevestigen.

Maar daarmee lopen ze het risico stress als gevolg van ‘afleiding’ en ‘verbonden zijn’ toe te schrijven aan een bepaalde autonome en onverbiddelijke kracht (de moderniteit, de vooruitgang, de techniek). Of ze wijten die stress aan ons onvermogen ermee om te gaan of, erger nog, aan de afwezigheid van stressbestrijdende apps op onze iPads.

Naast de aandachtseconomie moeten we natuurlijk ook aandacht hebben voor de politieke economie van de aandacht. En daarbij kan afstand en ons losmaken van pas komen.

Want wat is er nu eigenlijk natuurlijk aan de manier waarop Twitter ons beweegt bij te houden hoeveel mensen iets met onze tweets hebben gedaan? De zakelijke agenda van Twitter is duidelijk: hoe meer gegevens wij prijsgeven door eindeloos rond te klikken, hoe aantrekkelijker Twitter is voor adverteerders. Maar het zakelijke belang van Twitter is niet per se in ons communicatieve belang.

Waarom zouden we geloven in de ideologie van real time – het idee dat we meteen moeten weten wat de wereld van onze tweets vindt?

Die zeurende verleiding om de bestemming van onze tweets te volgen, tot in de eeuwigheid en in de kleinste details, spreekt allerminst vanzelf.

Voeding voor verslaving

We moeten de sociale media onderwerpen aan hetzelfde kritische toezicht dat geldt voor de gokautomaten in Las Vegas. Zoals Natasha Dow Schüll laat zien in haar voortreffelijke boek Addicted By Design: Machine Gambling in Las Vegas willen casino-exploitanten ons wijsmaken dat verslaving het gevolg is van onze morele tekortkomingen of van een bepaalde biologische onevenwichtigheid, terwijl zij zelf hun gokautomaten zo ontwerpen dat de verslaving wordt gevoed. Net als bij gokautomaten of fastfood is onze verslaving aan sociale media niet natuurlijk, maar kunstmatig.

Waaróm moeten we loslaten?

We mogen een radicale, naar buiten gerichte ontkoppelingsstrategie niet verwarren met reactionaire, naar binnen gerichte methoden.

Van belang is waaróm we ons losmaken. We kunnen op de huidige voet doorgaan, dan beschouwen we ontkoppeling als een manier om ons op te laden en aan productiviteit te winnen. Of we kunnen er een manier in zien om de verslavingstactiek van het versnelde-afleidingscomplex genaamd Silicon Valley te saboteren.

De eerste benadering is reactionair, maar de tweede kan tot emancipatie leiden, vooral als zulke weigerachtige daden leiden tot serieuze sociale bewegingen die zich bezighouden met thema’s als tijdelijkheid en aandacht, in plaats van met de zakelijke agenda’s van spiritualiteitsbrigades die zijn gevestigd in Davos.

Hopelijk zullen deze bewegingen alternatieve praktijken, instellingen en concepten formuleren. Dan kunnen we de ideologie van real time afdanken en kunnen we een communicatief vriendelijkere agenda omarmen.

Moeten we, om daar achter te komen, ons onttrekken aan de dagelijkse ratrace, laten we dat dan doen. Maar laten we dit niet doen om ons op precies dezelfde voorwaarden als voorheen weer aan te sluiten bij een modegril.

    • Evgeny Morozov