Ssssssst

Componist John Cage is bekend om zijn stilte van 4 minuut 33 // Met een app kun je zelf stilte componeren

De ene stilte is de andere niet. Dat was het uitgangspunt van 4’33’’ (spreek uit: vier minuut drieëndertig), het beroemde muziekstuk van de inmiddels overleden Amerikaanse componist John Cage (1912-1992). Pianisten die dit stuk voordragen schuiven achter hun piano, zetten een stopwatch aan en zijn vervolgens exact vier minuten en drieëndertig seconden stil. Tussendoor reiken ze twee keer naar de toetsen op bepaalde tijdstippen, om hun armen vervolgens weer stil te houden. Zo maken ze duidelijk dat de compositie uit drie delen bestaat.

Bijzonder? Zeker. Maar niet grappig bedoeld, zoals weleens wordt gedacht. Met 4’33’’ wilde Cage overbrengen dat een stilte nooit helemaal stil is: achtergrondgeluid is onontkoombaar. Iemand in het publiek kucht, een ander schuift wat heen en weer op z’n stoel. Het zijn juist die onwillekeurige geluiden die de muziek vormen in 4’33’’. Hiermee hoopt Cage zijn luisteraars bewust te maken van wat hij de ‘emancipatie’ van geluid noemt: het idee dat ieder geluid gelijkwaardig is, en daarom net zo geschikt om muziek mee te maken.

Nu, ruim zestig jaar na de première in 1952, kun je zelf met die stilte aan de slag. Daarvoor is de app 4’33’’ ontwikkeld, waarmee iedereen het muziekstuk zelf kan uitvoeren. Hoe het werkt: met je iPhone of iPad (de app is er alleen nog voor Apple’s iOS) neem je jouw stilte op. Dat doe je in drie delen, net als de echte compositie. Je begint met een opname van dertig seconden, gevolgd door een stuk van twee minuten en 23 seconden, en het laatste stuk duurt één minuut en veertig seconden. De stiltes die je kiest mogen worden opgenomen waar je maar wil - in je huis, maar ook in de trein, het park of op je werk. De enige eis is dat de geluiden niet intentioneel zijn, maar toevallig klinken op het moment van opnemen.

Stilte hoor je overal

4’33’’ (de app) biedt naast een doe-het-zelffunctie ook de mogelijkheid om naar andermans stiltes te luisteren. Opnames die klaar zijn kunnen namelijk worden gedeeld via een interactief wereldkaartje. Zo is in het Britse Oxford ‘finishing work’ gemaakt, waarin het geluid van een pen op papier klinkt, en in ‘waiting for the B45’ uit New York staat iemand hoorbaar op de bus te wachten. Ook ‘At the dentist’ uit het Japanse Amagasaki is de moeite waard: een rustig pianomuziekje staat aan, op de achtergrond klinkt een bescheiden tandartsboor. Blijkbaar klinkt het bij de Japanse tandarts net zo als bij ons.

Volgens Paul van Emmerik, docent Muziekwetenschap aan de Universiteit Utrecht en John Cage-expert, had Cage de app zelf wel interessant gevonden. „Het stuk is oorspronkelijk bedoeld voor in de concertzaal, maar versies in een andere context juichte hij toe.”

Van Emmerik heeft een grote waardering voor Cage, maar kan niet volledig meegaan in zijn overtuigingen: „Hoewel hij een fantastische poging heeft gedaan om de grenzen van muziek op te zoeken, denk ik dat zijn streven – voortdurend luisteren – utopisch is. Volgens mij kan niemand voortdurend naar omgevingsgeluiden luisteren. Bovendien, als alles muziek is, verdwijnt het verschil tussen muziek en niet-muziek. Dat klinkt mooi, maar dat is dodelijk voor de muziek.”

Dat er nu een app is gemaakt waarmee elke liefhebber 4’33’’ zelf kan uitvoeren, vindt Van Emmerik een leuk initiatief. Wel denkt hij dat niet iedereen even geschikt is om het stuk voor te dragen aan een publiek. „In 2010 werd 4’33’’ in De Wereld Draait Door uitgevoerd door pianist en dirigent Reinbert de Leeuw, die versie vond ik niet zo geslaagd. De Leeuw was erg nerveus, je zag z’n hart bijna kloppen. Dat leidt af van het luisteren. Om 4’33’’ goed uit te voeren, heb je innerlijke rust nodig – je mag je niks aantrekken van wat er in het publiek gebeurt. Stilte creëren is zeker niet zo makkelijk als het lijkt.”

De app 4’33’’ kost €0,89 en is beschikbaar voor iPhone en iPad. Meer informatie: johncage.org