‘We zien onze vrienden niet graag sterven’

De Navy Seal die al zijn 19 strijdmakkers verloor bij een ontspoorde militaire actie in Afghanistan, merkt dat de film over zijn ervaring mensen raakt. Gaan de VS deze oorlog eindelijk verwerken?

Ex-militair en filmmaker Marcus Luttrell (derde van rechts) omringd door vijf dienstmaten in Afghanistan. Kort na het maken van deze foto kwamen de andere vijf op 28 juni 2005 om het leven. Foto US Navy, beeldbewerking Fotodienst NRC Handelsblad

Eén Amerikaan overleefde de ontspoorde operatie Red Wings in 2005: Marcus Luttrell. Als geharde Navy Seal verloor hij negentien strijdmakkers in de bergen van Afghanistan, toen zij de opdracht hadden om Talibaan-commandant Ahmad Shah uit te schakelen.

„Ik denk dat mensen eindelijk in staat zijn om echt te horen hoe het was”, zegt Luttrell (38) tijdens een vraaggesprek. „Ik merk dat het mensen raakt.”

Over de elite-commando’s die tijdens de operatie door honderden Talibaan-strijders werden overmand, gaat de speelfilm Lone Survivor die sinds kort ook draait in de Nederlandse bioscopen. De film is in de VS geprezen als „een van de meest realistische oorlogsfilms ooit”.

Ook bioscoopgangers zijn enthousiast. De film heeft de status van blockbuster bereikt en ruim 123 miljoen dollar opgebracht. Daarmee overstijgt Lone Survivor eerdere films over de Bush-oorlogen in Irak en Afghanistan, zoals Charlie Wilson’s War (2007), The Hurt Locker (2008) en Zero Dark Thirty (2012).

Kan het zijn dat Hollywood – en dus de VS – een Apocalypse Now-moment beleven? Die film uit 1979, jaren na het einde van de oorlog, was de eerste Vietnam-film die scoorde onder recensenten en het grote publiek. Zo droeg regisseur Francis Ford Coppola bij aan de verwerking van dat oorlogstrauma – ook ver buiten Hollywood.

Onder president Obama zijn de VS vertrokken uit Irak. Afghanistan is van de voorpagina’s verdwenen, terwijl ook daar de terugtrekking gaande is. Van de Amerikanen heeft 80 procent zich tegen de oorlog gekeerd – na 2.300 Amerikaanse slachtoffers. Zo lijkt de tijd rijp te zijn voor een rauwe film over de langste oorlog in de Amerikaanse geschiedenis.

Ongewapende herders

Het is een meeslepend verhaal. Als Luttrell en drie collega-Seals drie ongewapende herders tegenkomen, moeten ze besluiten: de herders doden om hun werk te kunnen doen, of de drie laten gaan en zeker verraden worden. Ze kiezen voor het laatste. Vervolgens worden ze in de fog of war overmeesterd door tientallen Afghaanse strijders. Tijdens het helse vuurgevecht en tijdens een reddingspoging komen negentien Amerikanen om, onder wie Luttrells drie vrienden. Mogelijk hebben de vier Seals in hun doodsstrijd 35 Talibaan-vechters gedood.

„Het kost tijd om onder ogen te zien wat oorlog met mensen doet”, zegt Luttrell, op wiens gelijknamige memoires de film is gebaseerd. Een verklaring van het succes is volgens hem dat Lone Survivor niet pro- of anti-oorlog is. „Er wordt op niks gehamerd. Er zijn geen uitgesproken politieke of religieuze opvattingen. Het gaat om de realiteit van oorlog.”

Hoewel het optreden van de Seals op een glorieuze manier wordt verbeeld, toont Lone Survivor vooral in detail hoe zij hun werk doen. Luttrell bezweert dat er – „los van een paar Hollywoodtrucs” – weinig verschil zit tussen de werkelijkheid en het optreden van acteur Mark Wahlberg, die hem speelt. Ook de recensent van The New York Times betoogde dat de film zo goed is doordat regisseur Peter Berg „de zuinige, scherpe contouren van een Western-film” heeft gebruikt om het Afghaanse strijdtoneel in beeld te brengen.

Een belangrijke rol is weggelegd voor de dorpelingen die de zwaargewonde Luttrell – de enige overlever – in bescherming nemen. Zijn beschermheer, Mohamed Gulab, volgt de erecode van de Pashtun: een bezoeker krijgt een veilig heenkomen, ten koste van alles. Met zijn buren houdt Gulab de Talibaan-strijders op afstand. Hoewel ze elkaars taal niet spreken, sluiten Luttrell en Gulab een diepe vriendschap die tot op de dag van vandaag standhoudt.

Voor de oud-militair is juist de „menselijkheid” van Gulab cruciaal. Hij vermoedt dat ook dit element bijdraagt aan het succes. „Ik ken veel goede Irakezen en Afghanen”, zegt Luttrell, die tevens in Irak diende. „Ze houden van hun land en natuurlijk was het moeilijk voor ze om ons daar zo lang te hebben.”

Hij is even stil, denkend aan de Amerikaanse terugtrekking uit beide landen. „Ja, ik vrees voor hun veiligheid.”

In zijn boek maakt de man uit Texas geen geheim van zijn bewondering voor staatsgenoot George W. Bush, de toenmalige opperbevelhebber die hem de hoogste onderscheiding gaf. Maar Luttrell omschrijft zichzelf als ‘niet echt politiek’. Tijdens het gesprek zegt hij meermalen dat hij ‘niet slim genoeg’, is of ‘niet genoeg krijgt betaald’, om iets zinnigs te zeggen over de grote vragen die Amerika sinds 11 september 2001 bezighouden.

Pure radicalen

Geconfronteerd met een citaat uit zijn boek wil Luttrell toch wel iets gevoeligs bespreken. „Als iemand nog één keer begint over de Geneefse conventies”, schrijft hij aan critici van de VS, nadat hij de wreedheden van de Talibaan heeft beschreven, „dan kan ik wel eens mijn zelfbeheersing verliezen.” De Texaan begint vrijwel elke zin met ‘naar mijn mening’. Nu ook: „Naar mijn mening zijn de conventies dringend aan een update toe. We vechten niet meer tegen kerels in uniform met een morele code. Dit zijn pure radicalen, die onze manier van leven willen beëindigen.”

Boek en film zijn onmogelijk als pro-oorlog te beschouwen, vindt Luttrell. „Oorlog is afschuwelijk. We zien onze vrienden niet graag sterven.” Hij begrijpt dat veel Europeanen kritiek hebben op de Amerikanen, en dat veel Amerikanen niets moeten hebben van hun militairen die andere landen binnen trekken. Maar soms is het nodig en als het nodig is kun je het beste de Seals inzetten, zegt hij.

Luttrells boek (en zijn tweede, Service) zijn bestsellers. Dat de verfilming van Lone Survivor bij de Oscars is overgeslagen, los van twee nominaties voor geluidstechniek, lijkt Luttrell niet te deren. Belangrijker vindt hij de duizenden brieven van steun die hij in de loop der jaren heeft gekregen – en gelezen.

Luttrell wil ‘een positief leven leiden’. Hij heeft de Lone Survivor Stichting opgezet om veteranen ‘op een holistische manier’ bij te staan. Op de veel gestelde vraag waarom hij de politiek niet ingaat, zegt hij: „Waarom zou ik me nou nog een keer omringen met mensen die niets van me moeten hebben?”