Wie maakte deze kaart?

Een Nederlands proefschrift stelt historici voor een raadsel, zo bleek gisteren bij de presentatie // Zeekaarten uit de dertiende eeuw blijken veel te complex om in middeleeuws Europa gemaakt te zijn

Zeelieden vertelden wat ze onderweg hadden gezien en cartografen maakten daar in de dertiende eeuw realistische zeekaarten van – tenminste, dat is wat werd aangenomen. Die zeekaarten, de zogeheten portolaankaarten, van de Middellandse en Zwarte Zee blijken veel te complex en geavanceerd om in middeleeuws Europa gemaakt te zijn. „De kennis om zulke nauwkeurige kaarten op basis van metingen te vervaardigen kan nog niet aanwezig zijn geweest”, zegt Roel Nicolai, hoofd geodesie bij Shell in Rijswijk. Gisteren promoveerde hij aan de Universiteit Utrecht op een proefschrift over de portolaankaarten.

De kaarten blijken al gebaseerd te zijn op een wiskundig model dat sterk lijkt op de ‘mercatorprojectie’ die pas veel later, in 1569, bekend werd door de Vlaamse cartograaf Gerardus Mercator.

Een kaartprojectie is een wiskundige vertaling van het gekromde aardoppervlak naar het platte vlak van een kaart. Dat de zeekaarten op mercatorkaarten lijken, was bekend, maar onderzoekers schreven dat toe aan toeval.

Nicolai heeft toeval categorisch uitgesloten door de portolaankaarten digitaal te analyseren met moderne data en modellen over het aard- en zeeoppervlak.

Essentiële instrumenten als een goed kompas waren bijvoorbeeld in die tijd nog niet beschikbaar. „Het staat vast dat er een ouder wiskundig model onder ligt.”

De kaarten benaderen volgens Nicolai de nauwkeurigheid van de eerste wetenschappelijke kaart, de zogeheten Cassini-kaart van Frankrijk, uit de achttiende eeuw.

Wie de kaarten wel maakten, is opeens een raadsel. De portolaankaarten zijn ogenschijnlijk uit het niets opgedoken in Italië. Mogelijk heeft het Byzantijnse Rijk de rol van ‘doorgeefluik’ gespeeld.

Onderzoek moet uitwijzen of de zeekaarten zijn gerealiseerd in de Grieks-Romeinse Oudheid, zegt Nicolai. Dat ze uit de Arabische wereld komen, is volgens hem onwaarschijnlijk. Er zijn sterke aanwijzingen dat de kaarten zijn opgebouwd uit verschillende sets kaarten van kleinere gebieden.

De Griekse astronoom en geograaf Ptolemaeus heeft in de eerste eeuw na Christus het probleem van kaartprojecties aan de orde gesteld, maar dat heeft door het ontbreken van nauwkeurige gegevens over kustlijnen en locaties van steden geen nauwkeurige kaarten opgeleverd.

    • Hans Steketee