Vrouwen die oorlogvoeren

Lezen // Geschiedenisboek Els Kloek Kenau & Magdalena Vantilt, 344 blz. € 21,95 4

‘Een mannin’, schreef P.C. Hooft over Kenau Simonsdochter Hasselaar (1526-1588/89), de Haarlemse die haar stad in 1572 hielp verdedigen tegen de Spaanse belegeraars. Ooggetuigenverslagen van Kenau als een tot de tanden gewapende, vervaarlijke stadsmuurbloem bestaan niet. Vanuit dat bijna-nulpunt begint historica Els Kloek haar reconstructie van Kenau en onze Kenau-kennis. Haar opzet is om een oorlogsgeschiedenis vanuit de vrouw te maken. Kloek beweert terecht dat de rol van vrouwen op het oorlogstoneel veel groter is dan doorgaans wordt beschreven. Een legertros bestaat van oudsher voor een niet onbelangrijk deel uit vrouwen. Echtgenotes trokken mee, marktvrouwen, hoeren et cetera. En dat was in Haarlem ook zo. Kloek voert haar gegevens op in een bijzonder heldere beschrijving van de Opstand tegen de koning van Hispanje in het algemeen, en het beleg van Haarlem in het bijzonder. Ook het beleg van Leiden krijgt haar zegenende aandacht. Hier focust zij op een andere vrouw: Magdalena Moons (1541-1613), een Haagse die een verhouding had met de Spaanse legeraanvoerder Franciso de Valdez. Zij oefende druk uit op haar minnaar om een terminale aanval op Leiden enkele dagen uit te stellen. Met als resultaat dat bij een gedraaide wind het water tot aan de muren kon stromen, de Spanjaarden wegtrokken, en de platbodems met haring en wittebrood de uitgehongerde stad konden bereiken. Zij het niet als mannin, ook Magdalena kreeg een heldinnenstatus. Kenau & Magdalena past daarmee in Kloeks streven historische vrouwen aan de vergetelheid te ontrukken. Eerder deed zij dat met haar omvangrijke lexicon 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Heeft Magdalena haar heldinnenstatus verdiend? Het grappige is dat Kloek enerzijds laat zien dat historici die dat ontkennen dit uit principe doen: Magdalena Moons’ invloed is niet uit de archieven bewijsbaar, kan dus onmogelijk waar zijn, dus exit Magdalena. Nu kan Els Kloek evenmin bewijzen dat het wél waar is, maar haar speculeren heeft een bijzonder fraai beeld opgeleverd van de historische omstandigheden in het belegerde Leiden. Hetzelfde bij Kenau: gewelddadigheid niet bewezen, maar we kennen haar nu beter: een zelfstandige zakenvrouw in een benarde omgeving.

    • Atte Jongstra